Bilim

Çatlamış dudaklar, neon idrar ve aynı hapı yutan iki kişi

Özetle: Yüksek dozlu bir B vitamini kompleksi aldım; ağız kenarımdaki çatlaklar geçti, uykum düzene girdi. Eşim aynı hapı aldı ve gece gözünü bile kırpamadı. Bunu açıklayan en mantıklı şey hap değil, başlangıçtaki durumumuz: Eksikliği gidermek iyi gelirken, vücutta zaten yeterince varken fazlasını almak uyarıcı etki yapıyor. Neon sarısı idrar, sadece riboflavinin emildiğini gösterir, o kadar. Bir sonraki adım: Yeni bir takviyeye başlamadan önce ikimize de kan tahlili yaptırmak.

Yazan Emin Mahrt

9 dk okuma

English dilinden makine çevirisidir. Esas olan orijinalidir: Orijinalini oku.

Şu dillerde de var Deutsch, English.

Kazara yapılmış bir n=2 deneyi ve kanıtların aslında ne söylediği.

Ağzımın kenarları çatlamıştı ve bir türlü uyuyamıyordum. Eczacı B vitamini eksikliğinden şüphelendi. Takviyeye başladım. Çatlaklar geçti, idrarım fosforlu sarıya döndü ve uykum gözle görülür şekilde düzeldi. Partnerim de aynı yüksek doz B kompleksini aldı. Onun dudaklarında hiç çatlak yoktu. Uykusu altüst oldu, gözünü kırpamadı. Aynı müdahaleden taban tabana zıt sonuçlar çıkması, bu hikâyedeki en değerli veri noktası. "B vitamini uykuyu düzeltir" ezberini toptan çürütüyor. İşin ilginci, literatür de tam olarak bu ayrımı öngörüyor. B12'nin sağlıklı kişilerde belgelenmiş bariz bir uyarıcı etkisi var; 100 kişilik bir RKÇ, B kompleksinin öznel uyku kalitesini kötüleştirdiğini gösterdi. Gecikmiş uyku fazı sendromunda B12 üzerine yapılan en kapsamlı kontrollü çalışmada ise hiçbir etki bulunamadı.

En mantıklı açıklama şu: Etki hapın kendisinden değil, vücudun başlangıçtaki durumundan kaynaklanıyor. Gerçek bir eksikliği gidermek işe yarıyor. Değerleri zaten yerinde olan birine gereksiz yükleme yapmaksa ters tepip insanı uyarıyor. Doğrusal bir çizgi değil, ters U şeklinde bir eğri bu. Ağız kenarındaki çatlak asıl ipucuydu; bilinen bir eksiklik belirtisi. Bende vardı, onda yoktu ve bu fark ikimiz de tek bir hap yutmadan önce de ortadaydı. Fosforlu idrar ise riboflavinin emildiğini göstermekten öteye geçmez. Bir sonraki adım, takviyelere devam etmeden önce ikimizin de kan vermesi. Tahminimce benim bir değerim gerçekten düşüktü, onunkiler ise gayet iyiydi.

Kurulum

Haftalarca berbat uyudum. Aynı dönemde ağzımın bir kenarı çatladı ve ne yaptıysam geçmedi. Eczacı B vitamini eksikliği olabileceğini söyledi. Yüksek doz bir B takviyesine başladım. Birkaç gün içinde çatlak iyileşti, idrarım fosforlu sarıya döndü ve hiç beklemediğim şekilde deliksiz uyumaya başladım.

Bunu gören partnerim de aynı takviyeden aldı. Dudaklarında en ufak bir çatlak yoktu. Uykusu tamamen çöktü. Gece boyu gözünü kırpamadı. İki insan. Tek bir müdahale. Birbirine zıt iki sonuç.

n=2 neden n=1'den çok daha önemli?

Bir takviye aldıktan sonra tek bir kişinin kendini iyi hissetmesi, kanıt değeri açısından neredeyse sıfırdır. Ortalamaya dönüş, plasebo etkisi, mevsim geçişi ya da tamamen tesadüf; hepsi bu durumu gayet güzel açıklar.

Fakat zıt sonuçlar alan bir çift işi değiştirir. Aynı müdahale, aynı ev, aynı zaman dilimi ve birbirine taban tabana zıt iki sonuç. Bu durum biyolojik mekanizmayı tek başına kanıtlamaz ama çok değerli bir şey yapar: kestirme teorileri yerle bir eder. "B vitamini uykuyu getirir" tezi artık çöptür. "B vitamini uykuyu kaçırır" tezi de öyle. İki iddia da aynı anda yaşanmış bu iki zıt sonuç karşısında ayakta kalamaz.

Geriye bir düzenleyici değişken kalıyor. Aramızdaki bir fark, etkinin yönünü doğrudan belirledi. Olasılıkları alt alta koydum. Başlangıçtaki eksiklik durumu en güçlü aday; ikimizin de kan vermesi bunu netleştirir. Dozu alma saati (akşam yerine sabah almak) orta düzey bir aday; o da kahvaltıda almayı deneyebilir. Formülde hangi B'nin baskın olduğu (B6, B12, niasin) yine orta düzey bir ihtimal; arkasındaki etikete bakarız. Bireysel hassasiyet ya da genetik faktörler düşük-orta düzey bir aday ve pratikte bunu test etmek zor. Plasebo ve beklenti etkisi (ben fayda bekliyordum, o ise hazırlıksız yakalandı) yine düşük-orta düzeyde ve burada ölçülmesi imkânsız.

İlk adayın arkasında, daha takviyeyi almadan önce bile gözle görülen somut bir kanıt vardı: Bende bariz bir eksiklik belirtisi vardı, onda ise yoktu.

Ağız kenarı en net ipucuydu

Çatlamış ağız köşelerine angular cheilitis denir. Çoğu vaka mantar, stafilokok, tükürük birikmesi ya da temas alerjisi gibi lokal nedenlerden çıkar. Ancak besin eksiklikleri de azımsanmayacak bir paya sahiptir; vakaların yaklaşık dörtte birinde sebep budur ve genellikle demir eksikliği ile B2 (riboflavin), B3 (niasin), B6 (piridoksin) ve B12 (kobalamin) düşüklüğüne bağlıdır.

Bunun mekanizması son derece basit ve mantıklı. Ağız kenarındaki epitel doku çok hızlı yenilenir. Vücuttan yapı taşlarını ya da oksijen taşınmasını çekip alırsanız, ilk yıkım tam da orada başlar. Standart klinik yaklaşım nettir: Mantar ya da antibiyotik tedavisi iki üç haftada sonuç vermezse MCV'li tam kan sayımı, ferritin, demir paneli, folat, B2, B6, B12 ve açlık şekerine bakılır.

Kısacası eczacı tıp kitaplarının söylediğini yapıyordu. Elinde kan tahlili olmadan yine de bir tahminde bulunuyordu ama doğru yöne bakıyordu; semptomun kendisi zaten bilinen bir işaretti. Asimetri de tam olarak burada. Bende olası bir eksikliğin fiziksel belirtisi vardı, partnerimde yoktu. Eğer gidişatı belirleyen şey başlangıçtaki durumsa, elimizdeki somut kanıt buydu.

Fosforlu idrar aslında hiçbir şey kanıtlamaz

Gördüğünüz şey, böbreklerden atılan fazla riboflavinden (B2) başka bir şey değil. Vücuda o an harcayabileceğinden çok daha fazla B2 girdiğini gösterir. Bir eksikliğiniz olduğunu kanıtlamaz. Dozun doğru olduğunu da göstermez. O fosforlu sarı renk sadece bir emilim göstergesidir, teşhis aracı değildir. Zaten partnerimin idrarı da aynı renge döndü. Bu renk faydayı değil, yalnızca tüketilen miktarı yansıtır.

Uyku meselesi: Literatürün sarpa sardığı yer

Benim beklentim çok basitti: Daha fazla B vitamini eşittir daha fazla melatonin, o da eşittir daha kaliteli bir uyku. Bilimsel kanıtlar ise bambaşka bir şey söylüyor; hatta yer yer tam tersini.

B12 vitamini biyolojik saat üzerinde doğrudan ölçülebilir bir etki yaratıyor. 9 sağlıklı denekle yapılan bir çapraz çalışmada, 4 hafta boyunca günde 3 mg metilkobalamin verilmesi, 24 saatlik melatonin ritmini 1,1 saat öne çekti ve aynı zamanda ortalama melatonin seviyelerini düşürdü. Yatış kalkış saatleri ise değişmedi. Araştırmacılar bunu, B12'nin biyolojik saatin ışığa olan hassasiyetini artırması olarak yorumladı. 8 erkekle yürütülen ikinci bir çalışma da bunu destekledi: B12 aldıktan sonra tek bir seans parlak ışığa maruz kalmak belirgin bir faz kayması yaratırken, plaseboda böyle bir şey görülmedi. Ortada fizyolojik bir gerçek var, evet. Ama bu bir ritim ayarlama etkisidir, sakinleştirici bir etki değil. Biyolojik saatinizi kaydıran bir maddeye de uyku ilacı muamelesi yapamazsınız.

İşin sezgilere ters düşen kısmı tam da burada başlıyor. Sağlıklı deneklerle yapılan bir Alman araştırmasında, metilkobalamin alanlarda melatonin salgısının düştüğü, gece hareketliliğinin arttığı ve uyku süresinin ciddi şekilde kısaldığı görüldü. Yazarların vardığı sonuç gayet netti: B12'nin psikotropik, yani doğrudan uyarıcı bir etkisi vardı. Partnerimin bir gecede yaşadığı şey, meğer 1996'da bir tıp dergisinde harfi harfine anlatılmış.

Ardından asıl kritik çalışma geliyor. Okawa ve ekibi 1997'de, gecikmiş uyku fazı sendromu olan 50 hasta üzerinde çok merkezli, çift kör bir çalışma yaptı; 4 hafta boyunca 3 mg metilkobalamin uyguladı. Sonuç? Anlamlı hiçbir fark yok. Mikro besinler ve uyku üzerine yapılan sistematik bir derleme de B12 literatürünü kuru bir dille özetliyor: "Sonuçlar çelişkili."

Peki B6 cephesinde ne var? Popüler anlatıya göre B6 vitamini triptofandan serotonine, oradan da melatonine uzanan yolculukta kilit bir kofaktör. Biyokimyasal olarak doğru mu? Doğru. Ama klinik açıdan baktığınızda karşılığı zayıf. Yapılmış en kapsamlı randomize, çift kör ve plasebo kontrollü çalışmada (100 katılımcı, yatmadan önce 240 mg B6, 5 gün boyunca) katılımcıların rüyalarını daha net hatırladığı görüldü; ancak rüyaların canlılığı, garipliği, rengi ya da uykunun diğer parametreleri üzerinde anlamlı hiçbir etki çıkmadı. Asıl can alıcı ayrıntı ise aynı makalenin satır aralarında gizliydi: B kompleksi verilen grup, öznel uyku kalitelerinin belirgin şekilde bozulduğunu ve sabahları çok daha yorgun uyandıklarını bildirdi. Bu bizim için sıradan bir dipnot değil; partnerimin yaşadıklarının randomize bir çalışmada birebir karşımıza çıkması demek.

İkimizin durumunu da açıklayan model

Doğrusal bir hat değil. Ters bir U eğrisi.

uyku
kalitesi
   ▲
   │        ╭─────╮
   │      ╭─╯     ╰─╮
   │    ╭─╯         ╰─╮
   │  ╭─╯             ╰─╮        ← o (sağa itildi, optimumun ötesine)
   │ ╱                   ╲
   └─────────────────────────────▶  B vitamini durumu
     eksik       optimal   fazla
        ▲
        └── ben (sağa kaydım, optimuma doğru)

Aynı eksen üzerinde, aynı yöne doğru bir hareket. Ama uykuda zıt sonuçlar; çünkü yola çıktığımız noktalar farklıydı.

Terapötik aralığı olan bir besin için bu zaten beklenen tablodur ve yukarıda anlattığım her şeyle birebir örtüşür. Eksikliği yerine koymak toparlar; değerleri zaten normalken megadoz yüklemek ise insanı uyarır, uykusunu kaçırır. Tabii bu kısım şimdilik mantıklı bir varsayım. Akla yatkın ve literatürle uyumlu; ancak kan tahlili sonuçlarımızı görmeden bizim için henüz kesinleşmiş değil.

Bu model, RKÇ sonuçlarının neden sürekli "karışık" çıktığını da açıklıyor. Çalışmaya rastgele insanları doldurursanız, takviyeden fayda görenlerle uykusu kaçanlar birbirini nötrler. Ortalamayı aldığınızda da elinizde sıfıra yakın koca bir hiç kalır. Okawa'nın 1997'deki çalışmasında tam olarak gördüğü şey buydu.

Eleyemediğim rakip açıklamalar

Bende gerçek bir eksiklik düzelmiş olabilir; bu hem benim hem onun sonucuyla uyumlu ve kan testi bunu sınar. Onun dozu günün geç saatinde alması benim için nötr, onun durumuyla uyumlu ve sabaha çekmek bunu sınar. Yüksek doz B6 ya da niasin bana kısmen, ona tamamen uyuyor; etiketi okuduk. Bende ortalamaya dönüş benim sonucumla uyumlu ama onunkiyle değil; bir ara dönem (washout) bunu sınar. Bende plasebo, onda nosebo ikimizle de uyumlu ve burada test edilemez.

Dürüst pozisyon şu. Başlangıç kan değerlerim yok, yani kendi vakam değerlendirilemez. Öz-deneylerin temel zayıflığı bu. Uyumsuz çift alanı daraltıyor ama kapatmıyor.

Bundan sonra ne yapıyoruz

Birincisi, ikimiz için de kan testi, hemen, daha fazla takviye almadan önce. Takviyeler değerleri bozar, o yüzden önce test. Tam kan sayımı artı MCV istiyoruz, olası bir kansızlığı sınıflandırmak için; ferritin artı transferrin satürasyonu, demir eksikliği ve huzursuz bacak riski için; B12 artı holotranskobalamin, çünkü serum B12 tek başına güvenilmez; fonksiyonel B12 durumu için metilmalonik asit (MMA); ayırıcı tanı için folat; çatlak ağız köşelerinin sık atlanan bir nedeni olduğu için çinko; ve angular cheilitis'te standart dışlama olarak açlık glukozu.

Önceden söylüyorum ki yanılabilsin: benim demir, B12 ya da folattan en az birinde düşük çıkacağımı, onun normal ya da yüksek çıkacağını tahmin ediyorum. İkimiz de normal çıkarsak, eksiklik-düzeltme modeli çürütülmüş olur ve cevap plasebo, zamanlama ya da bambaşka bir şeydir.

İkincisi, o bırakıyor ya da dozu sabaha çekiyor. Bir takviye uykusuzluğa yol açıyorsa, çözüm ısrar etmek değil. Dozu düşür, kahvaltıda al ya da kan sonuçları gelene kadar bırak. Dişini sıkıp devam etmenin savunulacak bir yanı yok.

Üçüncüsü, B6 dozunu özellikle kontrol et. Uzun süreli yüksek doz B6 periferik nöropati yapabilir. Bu teorik bir risk değil. İkimiz de etiketi okuyup gerçek miligramı RDA ile karşılaştırıyoruz.

Dördüncüsü, benim üzerimde kontrol olarak bir ara dönem. Kan testinden sonra 3-4 hafta bırakıyorum ve uykuyu takip ediyorum. Ağız köşesi geri gelir ve uyku bozulursa, eksiklik hipotezi güç kazanır. Hiçbir şey olmazsa, ortalamaya dönüş ya da plaseboymuş.

Beşincisi, beklentileri ayarla. Değerlerim normal çıkarsa, B vitaminleri cevap değil ve hiç olmadı. O zaman neden başka yerde, zamanlama, ışık maruziyeti, alkol ya da nefes gibi. O noktada işe yarar bir sonraki araç SpO₂'li bir uyku takip cihazı, bir hap daha değil.

Kaynaklar

Angular cheilitis

B12 ve sirkadiyen ritim

Uyarıcı etki, onun vakasıyla ilgili

  • Mayer G, Kröger M, Meier-Ewert K, Effects of vitamin B12 on performance and circadian rhythm in normal subjects, Neuropsychopharmacology 1996;15:456–464. Metilkobalamin altında uyku süresi anlamlı şekilde kısalmış. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8914118/

Boş sonuç

B6, rüyalar ve B-kompleks bulgusu

Tıbbi tavsiye değildir. Doktor değilim. Bu, kaynakları eklenmiş ve zayıf yönleri belirtilmiş, belgelenmiş bir öz-deneydir. Ağız köşeleriniz çatlaksa ve uykunuz kötüyse, tahmin yürütmek yerine kan testi yaptırın, ben de dahil.