Nadharia dhidi ya uhalisia 2026

Udhibiti wa watu kupitia vyombo vya habari, algoriti na akili bandia (AI)

Mnamo Desemba 2005, katika insha yangu ya kuhitimu kidato cha sita, niliandika sentensi ambayo leo hii sihitaji kuibadilisha hata kidogo.

“Kwa maoni yangu, haiwezekani kujikinga kikamilifu dhidi ya udhibiti.”

Wakati huo nilikuwa nikichunguza jinsi watu wanavyodhibitiwa kupitia vyombo vya habari na teknolojia, nikaandika kuhusu udhibiti wa vyombo vya habari nchini China, barua pepe zilizokuwa zikifuatiliwa, kitabu cha George Orwell cha 1984, Amusing Ourselves to Death cha Neil Postman, The Hidden Persuaders cha Vance Packard, kuhusu Machiavelli na Maurice Joly, picha zilizochezewa, wadukuzi wa kompyuta (hackers), hifadhidata, na ukuaji wa intaneti.

Mambo mengi wakati huo yalionekana kama ya kufikirika tu, na mengine yalisikika kama hadithi za kisayansi. Niliandika katika insha hiyo kuwa hadithi za kubuni na uhalisia zinazidi kuchanganyika, na ipo siku itakuwa vigumu kutofautisha kati ya viwili hivyo. Na ndicho hasa kinachotokea leo.

Mwaka 2005, nilikadiria kuwa kuna watumiaji wa intaneti bilioni 1.07 duniani kote. Kufikia 2025, Umoja wa Kimataifa wa Mawasiliano (ITU) umekadiria kuwa watu bilioni sita wako kwenye intaneti, yaani karibu robo tatu ya idadi ya watu duniani, kama ilivyoandikwa kwenye ITU.

Hali hiyo imefanya udhibiti uwe na wigo mpana zaidi, lakini pia umebadilika umbo. Sasa umekuwa wa kibinafsi zaidi, wa haraka zaidi, na usioonekana kabisa.

Insha hiyo ilikuwa na kichwa cha habari Nadharia dhidi ya Uhalisia, na ilikuwa jaribio la kulinganisha uwezekano wa kinadharia wa udhibiti na uhalisia ambao mara nyingi ulionekana kutokuaminika. Leo hii, nadharia haijatofautiana tena na uhalisia. Imekuwa sehemu ya miundombinu yetu ya kiufundi.

1. Udhibiti hauhitaji kuwa uongo

Katika insha yangu, nilifafanua udhibiti kama ushawishi wa makusudi lakini wa siri kwa mtu, na ufafanuzi huo bado unatumika hadi leo.

Lakini kuna kitu kimoja kikubwa kimebadilika. Ili kuwadhibiti watu leo, huna haja ya kuwapa taarifa za uongo. Inatosha tu kuamua ni taarifa gani za kweli wataona kwanza, zipi baadaye, na zipi hawatawahi kuziona kabisa. Hivyo basi, mpangilio unakuwa ndio ujumbe, kurudiwarudiwa kwa jambo kunakuwa ndiyo kweli, na kile ambacho hukiwahi kukiona kinakuwa hakina maana yoyote.

Zamani, mhariri wa gazeti ndiye aliyeamua habari gani iwekwe kwenye ukurasa wa mbele. Baadaye, kituo cha televisheni ndicho kilichoamua picha zipi zionyeshwe kwenye taarifa ya habari ya usiku. Leo hii, mfumo wa kompyuta ndio unaoamua hilo kwa kila mtumiaji peke yake.

Meta yenyewe inasema kuwa Facebook feed ya zaidi ya watumiaji bilioni mbili hupangwa kila mmoja kivyake kwa kutumia mashine (machine learning). Na TikTok inaeleza jinsi video zinavyopimwa kulingana na mambo yanayopendwa na maoni ya kila mtumiaji, na kupangwa kwa mtiririko wake maalum, kama ilivyo kwenye TikTok Newsroom.

Hiyo pekee haithibitishi udhibiti, kwa sababu kila gazeti lazima lipange makala na kila kituo cha TV lazima kipange vipindi vyake. Tofauti ni kwamba zamani mamilioni ya watu waliona ukurasa uleule wa mbele, lakini leo kila mtu anaona uhalisia wake mwenyewe.

2. Kutoka barua pepe ya China hadi mpangilio usioonekana

Safari yangu ilianza na safari ya kwenda China.

Katika uwanja wa Tian’anmen, nilichunguza matukio ya Juni 4, 1989, na swali la jinsi nchi inavyoweza kukandamiza tukio la kihistoria na hata kulifuta kwenye ufahamu wa raia wake wengi.

Nilivutiwa sana na hadithi moja kutoka kwa shahidi Jan Wong. Mpishi mmoja wa Kichina aliwapa waandishi wa habari chakula wakati wa ukandamizaji mkali wa maandamano hayo, akisema hivi kwa sababu:

“Ninyi mtaenda kuuhadithia ulimwengu yale yaliyotokea.”

Katika sentensi hiyo moja, kuna umuhimu wote wa vyombo huru vya habari. Jambo limetokea na watu wameliona, lakini mpaka pale mtu atakapoliandikia habari na wengine wakaweza kupata ripoti hiyo, ndipo linapokuwa sehemu ya uhalisia wa umma.

Niliporudi Berlin, nilijaribu na mwenyeji wangu wa Kichina kutuma barua pepe kwenda China zenye maneno kama "democracy" na "human rights". Ujumbe huo haukufika kabisa. Tulipotoa maneno hayo, kutuma kukafanikiwa. Kwangu mimi wakati huo, huo ulikuwa mfano wa kutisha wa udhibiti wa kiotomatiki.

Leo hii, huna haja ya kuzuia ujumbe kiteknolojia. Inaweza kutumwa, kuchapishwa, na kuhifadhiwa, lakini ikabaki kutokuonekana kabisa. Ujumbe uko mtandaoni lakini haufiki kwa watu wengi, matokeo ya utafutaji yapo lakini yako ukurasa wa 20, video inaonyeshwa kwa watu mia moja badala ya milioni kumi. Na hakuna anayehitaji kuipiga marufuku. Hivyo basi, udhibiti wa kisasa mara nyingi haufuti kitu, bali unapanga tu.

Umoja wa Ulaya sasa unajaribu kufanya angalau sehemu ya mamlaka hii ionekane. Sheria ya Huduma za Kidijitali (Digital Services Act) inalazimisha majukwaa makubwa sana, miongoni mwa mambo mengine, kufichua vigezo muhimu vya mifumo yao ya mapendekezo na kutoa machaguo ambayo hayahitaji wasifu wa mtumiaji, kama inavyoelezwa na Digital Strategy Europe.

Ukweli kwamba sheria kama hiyo imekuwa muhimu, unaonyesha ni kiasi gani cha mamlaka ya kisiasa na kijamii iliyomo kwenye algoriti ya mapendekezo.

3. Machiavelli hakuhitaji akili bandia

Mara nyingi husemwa kuwa udhibiti wa kisasa ulianza na intaneti, na hilo si kweli.

Maurice Joly katika kitabu chake Dialogue in Hell Between Machiavelli and Montesquieu, aliwaweka Machiavelli na Montesquieu kwenye mazungumzo ya kubuni. Machiavelli wa Joly anaeleza jinsi unavyoweza kubadilisha mfumo wa kidemokrasia kuwa utawala wa kiimla bila watu kutambua.

Hataki tu kupiga marufuku vyombo vya habari, kwa sababu marufuku ingeonekana sana. Badala yake, leseni, kodi, shinikizo la kiuchumi, na kumiliki magazeti mwenyewe ndivyo vinavyopaswa kuhakikisha kuwa sauti za upinzani zipo kimsingi, lakini kiuhalisia zinapoteza maana.

Jambo la sasa sana ni lile kuhusu haki ambazo zimeandikwa kwa makusudi bila uwazi. Machiavelli wa Joly anasema kwa maana kwamba anataka kukubali haki za msingi za kisasa kwa ujumla, lakini haziandiki popote kwa uwazi.

“Kama sitazitaja kwa kina, inaonekana kama nazikubali zote, lakini katika kila kisa binafsi, sikubali yoyote.”

Kwa njia hiyo, mtawala anabaki na uhuru wa kuzuia haki binafsi baadaye kwa amri ya dharura.

Leo hii, mara nyingi huhitaji leseni ya serikali ya vyombo vya habari tena, unahitaji akaunti ya mtumiaji. Programu lazima ikubaliwe kwenye App Store, chaneli lazima ibaki na mapato, kampuni lazima ifuate kanuni za jukwaa, mfanyabiashara anahitaji ufikiaji wa soko, msanidi programu anahitaji API, na mwandishi wa habari anahitaji kufikiwa na watu.

Leseni mpya zina majina mengine tu, zinaitwa akaunti, ranking, uthibitishaji, uchumaji wa mapato, na ufikiaji.

Jukwaa linaweza kusema halijamkataza mtu yeyote kuzungumza. Labda limezuia tu usambazaji, limesitisha mapato ya matangazo, au limeondoa ufikiaji wa miundombinu ya kiufundi, na matokeo yake yanaweza kuwa yale yale.

Kwa hili, huhitaji hata njama kubwa. Mfumo wa biashara unaoongeza umakini unaweza kusababisha matokeo sawa na mfumo wa kisiasa unaotaka kuongeza uungaji mkono.

4. Hatujiburudishi tena hadi kufa pamoja

Neil Postman katika Amusing Ourselves to Death alitoa nadharia kwamba televisheni ndiyo inayoamua kile tunachojua, na pia jinsi tunavyokifikiria. Taarifa zilipaswa kufanya kazi kama burudani. Tatizo tata la kisiasa lilikuwa na wakati mgumu dhidi ya kashfa, janga, au mtu maarufu, na kile ambacho hakikuwa cha kuburudisha vya kutosha kilitoweka kwenye programu.

Wakati huo sikukubaliana na Postman kwa kila neno, kwa sababu hata vyombo vya habari vya maandishi vinaweza kudhibiti. Lakini ujumbe wake mkuu ulikuwa na upeo wa ajabu. Kile ambacho Postman alikidharau ni kile kilichokuja baada ya televisheni.

Televisheni ilituma programu ileile kwa mamilioni ya watazamaji. Feed ya leo inajenga programu yake yenyewe kwa kila mtu. Inaangalia tunatazama video kwa muda gani, tunaruka nini, tunalike nini, tunachukizwa na nini, na tunarudi kwenye chapisho lipi. Mtumiaji anaufunza mfumo, na mfumo unamfunza mtumiaji.

Algoriti haihitaji nia ya kisiasa kwa hili. Inahitaji tu kutabiri maudhui yatakayofanya tukae kwenye jukwaa kwa sekunde chache zaidi.

Matokeo yake ni ulimwengu wa vyombo vya habari ambapo chuki mara nyingi hufanya kazi vizuri zaidi kuliko tofauti za kimaoni, hofu kuliko kutokuwa na uhakika, na dai la wazi kuliko swali la kweli.

Hivyo hatujiburudishi tena hadi kufa pamoja. Kila mmoja anapata burudani yake, maadui zake, hofu zake, na ukweli wake mwenyewe.

5. Skrini ya Orwell ya sasa inatoshea mfukoni

George Orwell alielezea ile "telescreen" kwenye kitabu chake cha 1984. Ilikuwa ikionyesha propaganda za serikali na wakati huohuo inawapeleleza wananchi, huku maikrofoni zilizofichwa, polisi wa mawazo (Thought Police), na Wizara ya Ukweli vikikamilisha mfumo huo wa udhibiti.

Nilipoandika kuhusu hili mwaka 2005, nilikuwa nikilinganisha na kamera za ulinzi, vifaa vya kusikiliza siri ndani ya nyumba, na ufuatiliaji wa kompyuta za kazini.

Leo, tunatembea na "telescreen" hiyo kwa hiari yetu. Inajua tulipo, ina meseji zetu, mawasiliano, picha, ratiba, vitu tunavyotafuta mtandaoni, na hata taarifa zetu za afya. Tunaitumia kufanya malipo, kutafuta njia, kutafuta wapenzi, kufanyia kazi, na hata kushiriki kwenye mijadala ya kisiasa.

Tofauti na Orwell si kwamba data chache zinakusanywa. Tofauti ni kwamba sisi wenyewe tunanunua kifaa hicho, tunakichaji kila siku, na bado tunakisihi kitupe mapendekezo ya kibinafsi zaidi.

Mwaka 2024, shirika la Federal Trade Commission (FTC) la Marekani lilitoa ripoti ikionyesha kuwa mitandao mikubwa ya kijamii na majukwaa ya video yamekusanya kiasi kikubwa sana cha data za watu na kuzigeuza kuwa pesa. Mamlaka hiyo iliita vitendo hivyo waziwazi kuwa ni "vast surveillance" au ufuatiliaji wa kina; unaweza kusoma zaidi kwenye Federal Trade Commission.

Kesi nyingine za FTC zimeonyesha kuwa wafanyabiashara wa data wamekuwa wakiuza data sahihi za mahali watu walipo, ambazo ziliruhusu watu kufuatilia matembezi ya mtu kwenye vituo vya afya, nyumba za ibada, au makazi ya siri. Makampuni kadhaa yalipigwa marufuku kuuza data hizo nyeti za mahali ulipo, na hilo pia lipo kwenye Federal Trade Commission.

Kwa hiyo, Big Brother hahitaji tena kumchunguza kila mtu kibinafsi saa 24, wasifu wa kitakwimu unatosha. Mfumo hauhitaji hata kujua mtu anawaza nini. Inatosha tu kuwa na uwezo wa kutabiri kwa uhakika mkubwa kile mtu atakachokibofya, atakachokinunua, atakachokipigia kura, au atakachokiogopa.

6. Washawishi wa siri sasa wanajua tunavyoitikia

Vance Packard alielezea kwenye kitabu chake The Hidden Persuaders jinsi matangazo yanavyotumia saikolojia kushawishi matamanio, hofu, na ndoto zetu.

Kipengele muhimu kilikuwa "kanuni ya ushiriki". Mtu alitakiwa ashiriki, yaani anunue, apige kura, akusanye vitu, au aunge mkono vuguvugu fulani. Matangazo hayakuuza tu bidhaa, yalikuwa yakiuza hisia ya kuwa sehemu ya kitu fulani.

Leo, ushiriki huo umejengwa moja kwa moja kwenye programu zenyewe. Like, share, follow, subscribe, kutoa rating, kuruhusu mfululizo wa vipindi uendelee, na kuendeleza shughuli za kila siku. Mtumiaji anatarajiwa kufanya zaidi ya kutumia tu; anatarajiwa kutoa ishara (signals).

Kila ishara inaboresha wasifu wako. Mfumo unajifunza ni rangi ipi, ni maneno yapi, ni mtu yupi, ni msimamo upi wa kisiasa, au ni hofu ipi inayomfanya mtu fulani atikisike.

Watu wa matangazo wa Packard walilazimika kufanya makadirio ya jumla kuhusu makundi ya watu. Mifumo ya leo inaweza kujaribu mamilioni ya tofauti na kujifunza kutokana na jinsi watu wanavyoitikia. Matangazo hayajiulizi tena ni ujumbe upi unaowashawishi vijana wa kiume kati ya miaka 25 na 35. Yanauliza ni ujumbe upi hasa utamshawishi mtu huyu mmoja leo usiku, baada ya kulala vibaya, kutafuta mambo ya matatizo ya pesa, na kutazama video tatu za hasira.

Matangazo ya kisiasa yamechukua zana hizo hizo. Ndiyo maana propaganda leo mara nyingi haionekani kama propaganda, inaonekana kama "Content kwa ajili yako".

7. Wataalamu wa kweli na nguvu ya uwezekano

Kwenye kazi yangu ya zamani, nilishughulika na Boris F., anayefahamika kama Tron, Karl Koch, na Kevin Mitnick.

Sikujali sana kuthibitisha kila nadharia kuhusu watu hawa. Swali jingine lilinivutia zaidi: Mtu mmoja mwenye kipaji cha kiufundi anaweza kufikia nini, na basi serikali, mashirika ya kijasusi, na makampuni makubwa yanapaswa kuwa na uwezo kiasi gani?

Kuhusu Kevin Mitnick, niliwahi kunukuu sentensi moja kutoka gazeti la Zeit:

"Wataalamu wa kweli hawashikiki."

Leo, mbinu nyingi za zamani za wadukuzi (hackers) ni sekta ya kitaalamu ya biashara. Washambuliaji wa zamani wanafanya kazi kama wataalamu wa usalama, makampuni yanaajiri Red Teams ambazo zinajaribu kwa makusudi kuvamia mifumo yao, na serikali zina idara zao za mtandao (cyber).

Istilahi zimebadilika na mdukuzi anakuwa mtafiti wa usalama, afisa wa kijasusi, mkandarasi, au msanidi programu. Lakini swali la msingi limebaki lile lile: Nani ana uwezo wa kufuatilia mfumo, kuubadilisha, au kuuzima, nani anayemdhibiti mtu huyo, na nani anaweza kuthibitisha kile kinachoendelea kweli?

Kuwa na uwezo wa kiufundi hakuthibitishi matumizi mabaya, lakini kunatengeneza mamlaka.

Pamoja na akili mnemba (AI), hatua nyingine imefika. Mashine sasa haichunguzi tu, inaweza kutengeneza maudhui, kuandaa maamuzi, na kutumia zana zilizounganishwa kufanya mambo. Inajua matamanio yetu na inazidi kuweza kutenda kwa niaba yetu.

Hapo ndipo swali la ruhusa (permissions) linapokuwa muhimu sana. Je, mfumo unaruhusiwa kusoma tu, unaruhusiwa kuandika, kutuma meseji, kuanzisha malipo, kusaini mikataba, au kuzungumza hadharani kwa niaba yetu? Falsafa ya kisiasa ya miaka ijayo itaandikwa kwa sehemu kupitia haki za ufikiaji wa kiufundi.

8. Wag the Dog haihitaji tena studio ya filamu

Katika filamu ya Wag the Dog, vita inatengenezwa ili kuwafanya watu wasahau kashfa ya rais. Mtayarishaji wa Hollywood anatengeneza picha, mwigizaji anarekodiwa mbele ya mandhari ya bandia, na muziki, habari, na hadithi za kusisimua zinafanya ukweli wa kughushi uonekane wa kweli.

Nilipoandika kuhusu filamu hiyo mwaka 2005, jambo kama hilo liliwezekana kiufundi, lakini lilikuwa gumu. Ulihitaji studio, wataalamu, waigizaji, na ufikiaji wa vyombo vikubwa vya habari. Leo, mtu mmoja anaweza kutengeneza picha, sauti, na video za kweli.

Kabla ya uchaguzi wa awali wa New Hampshire mwaka 2024, simu zilisambazwa zikiwa na sauti iliyotengenezwa kwa AI ya Joe Biden, na sauti hiyo ilikuwa ikiwataka watu wasishiriki kwenye uchaguzi huo. Mamlaka ya mawasiliano ya Marekani, FCC, ilitangaza rasmi kuwa sauti zilizotengenezwa na AI kwenye simu za moja kwa moja ni sauti bandia kisheria, jambo linaloelezwa kwenye FCC Docs.

Swali muhimu zaidi kutoka kwa kazi yangu wakati huo lilikuwa hili:

"Ni kwa kiasi gani na jinsi gani inapaswa kuwekwa wazi pale uhalisia unapobadilishwa?"

Swali hilo ni muhimu zaidi leo. Kuanzia Agosti 2, 2026, wajibu fulani wa uwazi kutoka kwenye AI Act utaanza kutumika katika Umoja wa Ulaya. Watu wanapaswa kutambua, miongoni mwa mambo mengine, wakati wanazungumza moja kwa moja na mfumo wa AI au wakati maudhui fulani yalitengenezwa au kuchezewa kijuujuu, na watoa huduma wa mifumo ya uzalishaji (generative systems) lazima wawezeshe alama zinazoweza kusomwa na mashine, kama inavyoelezwa na Digital Strategy Europe.

Viwango vya kiufundi kama C2PA vinapaswa kuandika asili na historia ya uhariri wa maudhui ya kidijitali kwa njia ya kriptografia. Lakini hata C2PA yenyewe inasema kuwa data hizo za asili hazisemi kama maudhui hayo ni ya kweli. Zinaonyesha tu kama data za asili zilizotolewa ziko sawa kiufundi na kama zilisainiwa na mtu anayeaminika, kama inavyoonekana kwenye C2PA Specification.

Huo ni maendeleo, lakini yanatatua tatizo kwa sehemu tu. Alama inaweza kukosekana, metadata zinaweza kufutwa, video halisi inaweza kutolewa katika muktadha wake, na rekodi halisi inaweza kuelezewa vibaya.

Na tatizo jipya linatokea, kwa sababu mara tu ghushi kamilifu zinapowezekana, watu wanaweza kuanza kusema hata rekodi za kweli ni za bandia. Swali basi linakuwa kubwa zaidi kuliko tu kama picha hii imebadilishwa. Swali ni kama tukio hili liliwahi kutokea kabisa.

9. Wizara ya Ukweli imekuwa ya desentralized

Kwenye kitabu cha Orwell cha 1984, kulikuwa na Wizara ya Ukweli iliyokuwa ikibadilisha kumbukumbu za kihistoria kila wakati ili zifuate msimamo wa chama.

Leo hii, zipo nyingi sana. Kuna serikali, vituo vya habari, mitandao ya kijamii, injini za kutafuta vitu, waandishi wa habari (influencers), kampuni za PR, mifumo ya AI, na mamilioni ya watumiaji mmoja mmoja ambao wote kwa pamoja wanaunda uhalisia wa jamii.

Wengine wanasambaza habari za uongo kwa makusudi na wengine wanazirudia kwa sababu wanaamini ni kweli. Wengine wanakata video ili kupotosha na wengine wanashare kipande tu kwa sababu kinaendana na msimamo wao wa kisiasa.

Dunia ya habari ya sasa ni mchanganyiko wa yote mawili; imekuwa ya kati (centralized) na yenye vurugu. Majukwaa machache yanadhibiti usambazaji wa kiteknolojia, mamilioni ya watu wanazalisha maudhui, na mifumo ya kiotomatiki inaamua nini kionekane. Na muundo huu hauwezi kukulinda moja kwa moja dhidi ya udhibiti (censorship).

Freedom House walitoa ripoti mwaka 2025 ikionyesha kuwa uhuru wa intaneti umeshuka duniani kote kwa mwaka wa kumi na tano mfululizo, na wakasema intaneti sasa imedhibitiwa na kupotoshwa kuliko wakati mwingine wowote. Reporter ohne Grenzen waliripoti mwaka 2026 kuwa uhuru wa vyombo vya habari umefika chini kabisa katika kipindi cha miaka 25; unaweza kusoma hayo yote Freedom House.

Huwezi kulinganisha kila nchi na kila mfumo kuwa ni sawa. Mwandishi wa habari kufungwa jela ni kitu tofauti na post kufutwa kwa sababu ya kukiuka kanuni za jukwaa, na intaneti iliyozuiwa na serikali ni tofauti na mfumo wa mapendekezo (recommendation system) uliojengwa vibaya.

Lakini nyuma ya mifano yote hiyo kuna swali lilelile la msingi la kisiasa: Nani anaamua ni taarifa zipi zionekane, na mtu anayehusika ana nafasi gani ya kupinga uamuzi huo?

Sheria ya Digital Services Act sasa inataka maelezo wakati majukwaa yanapoondoa maudhui au kupunguza uwezo wa kuonekana, na sababu hizo zinakusanywa kwenye hifadhidata ya uwazi, kama ambavyo Digital Strategy Europe inaeleza. Hii pia inaonyesha kuwa uamuzi wa kiteknolojia wa moderating maudhui umekuwa mchakato wa kisiasa tangu zamani.

10. Nguvu ya kisiasa ni lazima iwe pia ni nguvu ya vyombo vya habari

Kwenye kazi yangu niliwahi kuandika:

„Nguvu ya kisiasa ambayo siyo nguvu ya vyombo vya habari wakati huo huo, sidhani kama ipo katika nchi yoyote duniani.“

Wakati huo nilikuwa najishughulisha na hisa za vyama vya siasa kwenye magazeti, vituo vya utangazaji vya serikali, redio za propaganda, shirika la habari la China la Xinhua, na jinsi Urusi inavyodhibiti habari ambazo haizitaki.

Leo hii, nguvu ya kisiasa haihitaji lazima imiliki gazeti. Inahitaji tu kupata nafasi kwenye majukwaa (platforms), ielewe jinsi yanavyofanya kazi, na iwe na pesa au wafuasi wa kutosha ili kulisha algoriti maudhui.

Wakati huo huo, majukwaa yenyewe yamekuwa na nguvu kubwa za kisiasa, na maamuzi yao yanaathiri kampeni za uchaguzi, mijadala ya kijamii, maandamano, uchumi, na vita. Serikali inaweza kupitisha sheria, lakini jukwaa linaweza kubadilisha mara moja jinsi mamilioni ya watu wanavyopata habari.

Bila shaka, majukwaa siyo serikali, hayana uhalali (legitimacy) wala nguvu za dola. Na ndiyo maana nguvu zao ni tatizo, kwa sababu kwa kiasi fulani wanafanya kazi za umma huku wakiwa bado ni kampuni binafsi.

11. Kutoka kwa posta kwenda eBay na kutoka eBay kwenda AI

Mwishoni mwa sura yangu kuhusu maendeleo ya kiteknolojia mwaka 2005 niliandika:

„Mwanzoni, eBay ilitegemea posta, sasa posta inategemea eBay.“

Sentensi hiyo ilitaka kuonyesha jinsi nguvu zinavyoweza kubadilika haraka kwa sababu ya teknolojia mpya. Mara ya kwanza, jukwaa jipya linahitaji miundombinu iliyopo, lakini baadaye miundombinu ya zamani inaanza kutegemea jukwaa hilo.

Hicho ndicho kilichotokea kwenye mitandao ya kijamii. Mwanzoni walihitaji marafiki zetu, picha, maandishi, na mijadala, kwa sababu bila watumiaji haingekuwa na maudhui wala thamani. Leo hii, kampuni, wasanii, wanasiasa, na wakati mwingine mijadala yote ya kijamii inategemea majukwaa haya.

Kwenye AI, kitu kama hicho kinaanza kuonekana. Mara ya kwanza mifumo inahitaji maandishi ya binadamu, picha, programu, na maoni (feedback), lakini baadaye watu wengi zaidi wanaweza kuanza kutegemea majibu, maamuzi, na vifaa vya mifumo hii.

Injini ya kutafuta vitu ilituonyesha vyanzo mbalimbali, lakini mfumo wa AI unaandika jibu moja kwa moja, na hapo ndipo kuna tofauti kubwa. Mtu anayepata jibu moja tu mara chache huona yale yaliyoachwa nje, vyanzo vinavyopingana, na jinsi jibu hilo lilivyo na mashaka.

Nguvu mpya ya vyombo vya habari siyo tu kusambaza habari, bali ni kuzifupisha na hivyo kuamua mapema nini mtumiaji atachunguza mwenyewe na nini hatafanya.

12. Umiliki pia ni swali la kisiasa

Kazi yangu ya zamani ilijikita zaidi kwenye habari. Leo naona tatizo hili ni kubwa zaidi. Yeyote anayedhibiti mawasiliano yetu, utambulisho wetu, AI yetu, na pesa zetu, huyo anamiliki sehemu ya uhuru wetu wa kufanya maamuzi.

Ndiyo maana leo nafanyia kazi mambo kama Open Source, self-custody (kujimiliki mwenyewe), na pesa za kidijitali. Nilishawahi kusema hivi katika mazingira mengine:

„Financial Freedom. Nuri lets you control and own digital cash with your own keys and without a bank.“

Na kwa ufupi zaidi:

„Own your bitcoin, use it like cash.“

Sentensi hizi zinaweza kusikika kama maelezo ya bidhaa tu. Lakini kwangu mimi, ndani yake mna swali lilelile la kisiasa kama kwenye kazi yangu ya mwaka 2005, nalo ni swali la nani anamiliki miundombinu.

Kwenye pesa taslimu, hakuna kampuni inayoweza kufunga akaunti, kuzima interface, au kuamua baada ya muda jinsi pesa inavyotakiwa kutumika. Pesa ya kidijitali inapoteza sifa hii haraka sana ikiwa inafanya kazi kama rekodi tu kwenye hifadhidata ya kati. Ndiyo maana kwangu mimi self-custody ni zaidi ya kazi ya kiteknolojia, inazuia matumizi mabaya ya nguvu (power).

Hali kadhalika kwa akili mnemba (AI). Tamaa yangu ya „all open source only“ inatoka kwenye kitu zaidi ya maslahi ya kiteknolojia. Mfumo wa wazi unaweza kuchunguzwa, kubadilishwa, na kuendeshwa kwa uhuru, lakini mfumo uliofungwa unahitaji uamini. Open Source haihakikishi ukweli wala usalama, lakini angalau inatoa nafasi ya kuukagua mfumo.

Ndiyo maana kwangu mimi sentensi muhimu siyo tu „Privacy is not a crime.“ Inamaanisha pia „Owning cash is not a crime.“

Faragha haimaanishi kuficha kitu haramu. Umiliki haimaanishi kujitenga na jamii. Na desentralization haimaanishi kukataa kila taasisi. Inamaanisha kugawanya nguvu ili taasisi moja isiamue kila kitu.

13. Mipaka ya uhalisia wa kibunifu iko wapi?

Sura moja ya kazi yangu iliitwa „Uhalisia wa kibunifu, mipaka iko wapi?“

Mwaka 2005, mipaka ilikuwa ya kiteknolojia zaidi. Kuhariri picha ilihitaji ujuzi, kughushi video ilikuwa gharama, kuchanganua mamilioni ya watu mmoja mmoja ilihitaji mifumo mikubwa ya kompyuta, na sauti ya bandia ilikuwa ni kwa ajili ya filamu tu.

Mipaka hiyo ya kiteknolojia inapotea sasa, na kinachobaki ni mipaka ya kijamii, kisheria, na kimaadili. Majukwaa yanaruhusiwa kujua nini na serikali zina haki ya kudai nini? Tunapaswa kuweka alama vipi kwenye maudhui ya bandia? Je, algoriti inaruhusiwa kufanya habari za kisiasa zihusu mtu binafsi tu (personalization)? Nani anawajibika kama mfumo wa AI ukitenda kwa jina la binadamu? Nani anadhibiti data za mafunzo, na nani anaweza kukagua mfumo kwa uhuru? Na je, binadamu bado ana chaguo la kweli kama njia zote muhimu za mawasiliano zinategemea mifumo michache ya kiteknolojia?

Siyo kila personalization ni manipulation, siyo kila moderation ni censorship, siyo kila ukusanyaji wa data ni ufuatiliaji (surveillance), na siyo kila AI ni hatari. Lakini manipulation yenye nguvu zaidi siku zote imekuwa ile inayonekana kama huduma muhimu, isiyo na madhara, au rahisi.

Nini kinabaki

Kwenye kazi yangu ya zamani niliandika:

„Kwangu mimi ni wazi: Manipulashoni ya watu wengi kupitia vyombo vya habari inafanyika.“

Hakuna kilichobadilika. Leo ningeongeza tu kuwa manipulashoni imekuwa kitu kikubwa zaidi ya ile ya vyombo vya habari tu. Inapita kwenye uteuzi wa kiteknolojia wa vyombo vya habari, yaani kupitia ranking, profile, interface, mifumo ya utambulisho, njia za malipo, na AI.

Zamani watu waliuliza gazeti linamilikiwa na nani, leo lazima uulize algoriti inamilikiwa na nani. Zamani watu walitaka kujua nani ameandika makala, leo lazima ujue ni data gani zimetumika kuizalisha, imebadilishwa vipi, na kwa nini imeonyeshwa kwako. Zamani picha iliyohaririwa ingeweza kusimulia hadithi ya uongo, leo mtu wa bandia kabisa mwenye sauti ya bandia kwenye mazingira ya bandia anaweza kuzungumzia tukio ambalo halijawahi kutokea.

Jibu la hilo haliwezi kuwa wizara moja ya ukweli ya serikali au ya kampuni binafsi. Jibu lazima litokane na vyanzo vinavyoeleweka, vyanzo huru, mifumo ya wazi, udhibiti wa mtu binafsi, na uhuru wa kweli wa kuchagua.

Kujilinda kikamilifu dhidi ya manipulashoni bado haiwezekani. Lakini unaweza kujenga mifumo ambapo manipulashoni inakuwa ngumu zaidi, inayonekana wazi, na isiyo na nguvu sana.

Swali muhimu zaidi la wakati wetu siyo tena kama tunachezewa (manipulated). Swali muhimu zaidi ni: mashine inayoamua kile tunachokiona, kile tunachoamini, na kile tunachofanya baadaye, inamilikiwa na nani?