Baba yangu Nurettin Sezer na kundi la watengenezaji filamu wa Stockholm

Hasan anafika Stockholm

Hasan alifika Uswidi akitokea Kulu, Konya, tarehe 12 Juni 1966. Alikuwa na umri wa miaka kumi na sita. Aliingia na visa, lakini bila kibali cha kufanya kazi, na akagawana chumba na wanaume wengine watatu. Walinunua maji ya moto kwa ajili ya chai. Ilikuwa vigumu kujua chakula ni nini wakati hakuna mtu aliyeweza kusoma Kiswidi. Hasan anakumbuka rafiki mmoja akihudumia nyama ya kwenye kopo kwa fahari kabla hawajagundua kuwa ilikuwa chakula cha wanyama.

Kazi yake ya kwanza ilikuwa kuosha vyombo kwenye mgahawa mmoja wa Stockholm. Hakukusudia kubaki pale.

“Nilikuwa tayari nimeshafanya kazi miaka minne kama fundi cherehani. Nikasema, ‘Sikuja hapa kuosha vyombo.’”

Akatafuta kazi ya ushonaji, akajifunza Kiswidi kutoka kwa wafanyakazi wenzake Waswidi, na akahudhuria chuo cha ushonaji. Ada ilikuwa ghali, hivyo alikuwa akisoma mchana na kuosha vyombo usiku. Baadaye akafungua biashara yake ya nguo. Anasema, wakati biashara ikiwa kileleni, karakana ile iliajiri watu wapatao arobaini katika eneo la mita za mraba 650, ikiwa na mkahawa na sauna yake yenyewe.[1][2]

Nuri, karakana na ahadi

Hapo ndipo Nuri akaingia kwenye hadithi.

Nuri alimfahamu Tuncel Kurtiz tangu ziara ya maigizo ya 1969 kote Anatolia. Baadaye alihamia Uswidi kama mfanyakazi na akawa rafiki wa Hasan. Historia ya Gül Hasan iliyoandikwa na Önder Özdemir inaelezea mnyororo huo vizuri. Tuncel alimjua Nuri, Nuri alimjua Hasan, na Nuri akawaunganisha watengenezaji filamu na wafanyakazi pamoja na rasilimali walizozihitaji Stockholm.[2][6]

Hasan anakumbuka sentensi iliyomfanya aamue kumfanya Nuri kuwa mshirika kwenye karakana yake ya nguo:

“Tutatengeneza sinema kwa pesa tunazozipata.”

Huo ndio ulikuwa mpango, angalau. Karakana ingeleta pesa, na pesa hizo zingelipia filamu.

Otobüs ilianza na kinyozi

Filamu ya Tunç Okan, Otobüs, inafuata kundi la wafanyakazi wahamiaji kutoka Uturuki wasio na vibali walioachwa Stockholm. Jiji linalowazunguka ni baridi, geni, tajiri, na ni vigumu kulielewa. Kwa Hasan, filamu ilianza bila mswada wowote na kwa kukatwa nywele chooni.

Anasema Nuri alimpendekeza baada ya kundi la awali lililokuwa likitengeneza filamu hiyo kusambaratika. Okan alisita. Hasan alionekana anajiamini sana kuigiza kama mmoja wa wafanyakazi waliochoka na kukandamizwa kwenye filamu hiyo.

“Tunç alisema, ‘Tunarekodi watu waliokandamizwa. Mwangalie Hasan. Ana kitu gani cha kukandamizwa?’ Lakini hakuwa na chaguo jingine. Akasema, ‘Mkate nywele.’ Tukaenda tukazikata chooni. Ndivyo Otobüs ilivyoanza.”

Hasan anasema hakuwahi kuona mswada. Okan aliwaelekeza waigizaji wasio wataalamu wapi wasimame, lini waangalie, na jinsi ya kutembea taratibu. Hasan hakuwa amewahi kuigiza kwenye filamu kabla. Wafanyakazi wengi hawakuwa wamefanya hivyo.

Ukosefu huo wa uzoefu haukufanya kazi hiyo iwe ya mzaha. Baadaye Hasan aliita Otobüs moja ya filamu bora za Kituruki, akisifu uongozaji wa Okan na upigaji picha wa Güneş Karabuda. Anakumbuka kuiona filamu hiyo ikiwa imekamilika huko Ankara baada ya kurejea Uturuki mwishoni mwa miaka ya 1970. Mfanyakazi wa sinema alimwonya asitangaze kuwa yeye ni mmoja wa waigizaji kwa sababu watazamaji walikuwa wamegawanyika vikali.

Historia ya utengenezaji wa filamu hiyo ina utata. Picha mbichi zilikumbwa na matatizo ya kiufundi na baadhi ya maeneo yalilazimika kurekodiwa upya. Uvumi wa kisiasa uliwatisha washiriki. Mabishano yakafuata kuhusu pesa, umiliki, na nani anashikilia kanda za filamu.[1][2]

Hasan anasisitiza kuwa hakuwa sehemu ya kundi lililoficha kanda hizo. Pia anakanusha madai ya baadaye kwamba Tunç Okan aliwahadaa wafanyakazi:

“Tunç Okan hakutudanganya kamwe. Alituchukua, akawalisha watu wasiokuwa na kazi, na akaahidi kuwa wangelipwa. Alipopata pesa, alimlipa kila mtu.”

Washiriki wengine walikumbuka mgogoro huo kwa namna tofauti. Tuncel Kurtiz alielezea kutengana kwa uzito na Okan. Okan baadaye aliielezea Gül Hasan kama filamu ya kulipiza kisasi iliyoelekezwa kwake.[2][6] Simulizi ya Hasan isichukuliwe kama uamuzi wa mwisho. Thamani yake ni kwamba inahifadhi msimamo wa mshiriki mmoja ndani ya mgogoro uliounda filamu hizo zenyewe.

Muunganishaji

Nafasi ya Nuri ilivuka zaidi ya sifa zake za filamu. Aliunganisha watu ambao huenda wasingekutana kamwe.

Alikuwa na uzoefu wa maigizo kutoka Uturuki. Alimjua Tuncel Kurtiz. Uswidi alimjua Hasan na jamii ya wafanyakazi karibu na karakana ya nguo. Kupitia mahusiano hayo, watengenezaji filamu walipata waigizaji, maeneo ya kurekodia, usafiri, vibarua, na pesa. Wafanyakazi walipata fursa ya kufikia sanaa ambayo kwa kawaida iliwaonyesha wakiwa wageni kutoka nje.

Kumbukumbu za Hasan kuhusu Nuri si za hisia tu. Anaelezea uaminifu, urafiki, biashara, deni, na majuto. Anasema alimruhusu Nuri ajiunge na karakana kwa sababu alimwamini na kwa sababu Nuri alikuwa mkubwa kwake. Hakuhoji kila ombi lake. Hatimaye ushirikiano huo ulikufa, na Hasan akaendelea kuwa na hasira kuhusu kilichotokea kwenye biashara hiyo.

“Kama nilimwamini mtu, na nilimwamini Nurettin, sikumhoji. Alikuwa mkubwa kwangu.”

Hasan pia anamwelezea Nurettin kama mtu wa kaka mkubwa. Anasema alijaribu kuingilia kati pale alipoona Tuncel anamfanyia Nurettin dharau.[1] Hilo linafanya hasira za baadaye kwenye simulizi yake kueleweka vizuri zaidi. Kwa Hasan, hii haikuwa tu biashara iliyofeli. Urafiki ulikuwa umeshachukua uzito wa kifamilia.

Sherehe iliyopambwa vizuri ingeficha uhalisia wa uhusiano wao. Walikuwa wahamiaji wakijaribu kuendesha kiwanda na kutengeneza filamu kwa wakati mmoja. Urafiki, pesa, siasa, na sinema havikutenganishika kamwe.

Kandıra, Mahmure na dada zake

Tabia ya Nuri ya kuwakutanisha watu haikuanzia Uswidi. Tuncel Kurtiz anakumbuka mbali zaidi, kipindi ambacho marafiki sita waliokuwa hawana kazi walianzisha kikundi chao cha maigizo na kuanza kuzunguka Anatolia. Maonyesho yao ya kwanza ya Yağmurcu huko İzmit yaliwavutia watu kumi na wawili tu katika ukumbi wa sinema uliotengenezwa kubeba watu elfu moja. Kikundi kilikuwa karibu kufa kabla hata hakijaanza. Nuri alipendekeza wajaribu nyumbani kwao, Kandıra. Waliishi kama wageni kwenye nyumba za wenyeji, wakacheza maigizo kwenye vyumba vilivyojaa moshi, wakakodi jeep, na wakaendeleza safari hiyo kwa miezi mingine mitano au sita.[6]

Dada yake Mahmure alikuwa sehemu ya maisha haya ya sanaa ya kuhamahama. Kwenye mahojiano ya familia yaliyochapishwa, alisema kuwa Nuri aliacha masomo yake ya uhandisi wa umeme huko Istanbul kwa ajili ya maigizo na sinema. Kabla hajaolewa, alisafiri naye sehemu kubwa ya Ulaya na akaishi Uswidi kwa muda mrefu.[7]

Rekodi ya Hasan inaongeza maelezo zaidi ya kifamilia. Dakika nne na sekunde thelathini na tisa ndani ya mahojiano hayo, anasema:

“Dada wawili wa Nurettin walikuja hapa. Walinifanyia kazi.”

Hamtaji dada hao wawili. Maelezo ya Mahmure yanathibitisha kuwa alikaa muda mrefu Uswidi, lakini ushahidi uliopo hauelezi ni dada yupi kati ya hao Hasan alikuwa akiwamaanisha au ni lini hasa walifanya kazi kwenye karakana yake.[1][7]

“Kwa sababu kaka yangu Nurettin alianza maigizo na sinema kabla ya kumaliza masomo yake ya uhandisi wa umeme huko Istanbul, nilipata nafasi ya kusafiri naye karibu kila nchi ya Ulaya, na nilikaa Uswidi kwa muda mrefu.”

Mahmure alikumbuka kukutana na Seden Kızıltunç, Haldun Dormen, Yıldız Kenter, na Tuncel Kurtiz katika kipindi hicho. Baadaye akawa mwanamke wa kwanza Kandıra kufungua biashara ya ushonaji iliyosajiliwa rasmi. Alijifunza mwenyewe kwa kuvunja suruali na mashati, akatengeneza patani, na kushona nguo mpya kwa oda.[7]

Maelezo hayo yanabadilisha jinsi ninavyoiona hadithi ya Stockholm. Ushonaji ulikuwa sehemu ya maisha ya Nuri pande zote mbili. Dada yake alijitafutia riziki kwa njia hiyo huko Kandıra. Hasan alijenga kiwanda kwa njia hiyo huko Uswidi. Kati ya karakana hizo mbili alisimama Nuri, akiwa na hakika kuwa pesa zinazopatikana kwa kazi ya kawaida zinaweza kugeuzwa kuwa sinema.

Gül Hasan

Baada ya mgogoro uliotokana na Otobüs, Tuncel Kurtiz aliongoza Gül Hasan nchini Uswidi. Filamu hiyo ilipigwa mwaka 1978 na kutolewa mwaka 1979. Nuri alifanya kazi kama mtayarishaji, mwandishi mwenza wa skrini, na muigizaji. Hasan alifadhili sehemu ya uzalishaji na kucheza uhusika mkuu. Rekodi za umma za filamu zinatambua kazi ya Nuri katika filamu hiyo, na Gül Hasan baadaye ilipokea tuzo ya skrini kwenye Tamasha la Filamu la Antalya.[2][3]

Mstari wa hadithi unafuata mkurugenzi wa filamu wa Kituruki, aliyechezwa na Kurtiz, anayefika Uswidi na kuwanyonya wafanyakazi wahamiaji huku akidai kutengeneza filamu kuwahusu. Mkurugenzi huyo anaitwa Bay Okan, marejeo ya wazi kwa Tunç Okan. Chaguo hilo lilifanya mgogoro wa siri uliotokana na Otobüs kuwa sehemu ya hadithi ya umma ya filamu hiyo mpya.

Hasan anasema alifanya kazi tena bila kuona hati ya filamu. Alitoa pesa, magari, maeneo, utambulisho, na msaada wa vitendo. Lakini alipoiona filamu iliyokamilika, hakuipenda.

“Hawakunipa hata script ya Gül Hasan. Tuncel hakutuambia nini cha kufanya. Alibeba filamu kupitia mazungumzo.”

Pia alikataa maana ya filamu hiyo kuwa Okan aliwahadaa wafanyakazi. Kwenye toleo la Hasan, filamu hiyo ilimshutumu Okan kwa kufanya kile ambacho Hasan aliamini watu wengine walimfanyia yeye.

Hapa Hasan hamtetei Nuri au Tuncel kwa sababu walikuwa marafiki. Anasema anachofikiri walikosea. Wakati huo huo, kuingia kwake kwenye sinema kulifanyika kupitia mzunguko huo.

Hasan hajawahi kutatua utata huo, na sitaki kuutatua kwa ajili yake.

Je, wafanyakazi walidhalilishwa?

Wakosoaji wengine wa Kituruki walidai kuwa Otobüs iliwadhalilisha wafanyakazi wahamiaji kwa kuwaonyesha kama watu wanaoogopa, waliochanganyikiwa, na wasioweza kuelewa mji wa kisasa uliowazunguka. Hasan anakataa mtazamo huo.

Anasimulia hadithi zinazosikika kuwa kali mno kiasi cha kutokuwa za kweli kwa sababu uhamiaji wenyewe ulikuwa mgumu. Binamu yake aliwahi kutumia siku nzima bila kuweza kupata njia ya kutoka katika Kituo Kikuu cha Stockholm. Wageni wengine walibaki na tai ile ile kwa miezi kwa sababu waliogopa hawataweza kuifunga tena. Wanaume kutoka vijijini waliona miji mikubwa kwa mara ya kwanza wakiwa wanasafiri nje ya nchi kwa kazi.

Hasan hasimulii hadithi hizi ili kuwadhihaki.

“Walikuwa watu waaminifu zaidi duniani. Walifanya kazi na kupambana. Walijitolea maisha yao kwa ajili ya wake zao na watoto wao. Natumai watoto wao walifika mbali zaidi.”

Kwake, Otobüs haikuvumbua hofu au machafuko. Badala yake, anasema, hadithi mbaya zaidi hazikusimuliwa. Filamu ilinaswa hatua ya kwanza ya safari. Haikuonyesha kila kitu walichojenga wafanyakazi hao baadaye.

Hasan mwenyewe ni ushahidi. Alifika akiwa na umri wa miaka kumi na sita, akaosha vyombo, akajifunza lugha, akapata mafunzo ya ushonaji, na akajenga kiwanda. Pia alipoteza sehemu kubwa ya hayo.

Wale Ambao Hawakuweza Kurudi

Hasan baadaye alijaribu kutengeneza filamu inayoitwa Dönemeyenler, “Wale Ambao Hawakuweza Kurudi.” Ilikusudiwa kuwa mwendelezo wa hadithi ya wahamiaji, kuhusu wafanyakazi sita nchini Uswidi wanaopanga kurudi Uturuki lakini wakabaki nje ya nchi kwa sababu ya hali halisi ya maisha.

Aliendeleza hadithi hiyo na mwandishi Selim İleri na kuwatafuta waigizaji mashuhuri wa Kituruki. Mradi huo ulikwama katikati ya mabishano juu ya uongozi, haki, pesa, na picha. Kisha Hasan akasafiri kwenda Uturuki. Baada ya mapinduzi ya kijeshi ya 1980 na matatizo yaliyomzunguka kuhusu huduma yake ya kijeshi, hakuweza kurudi Uswidi kwa miaka mingi. Karakana yake ilifungwa. Mashine zikatoweka. Filamu haikukamilika kamwe.[1][2]

Kichwa cha filamu kikawa cha maisha yake binafsi. Hasan alitaka kutengeneza filamu kuhusu watu ambao hawakuweza kurudi, na kisha akawa mmoja wao.

Aliporudi Uswidi hatimaye, kiwanda na ukubwa wa biashara yake ya awali vilikuwa havipo. Alijaribu miradi mingine. Mingine ilifanikiwa, mingine ikafeli. Anazungumzia miaka hiyo bila kuomba kugeuzwa kuwa mwathiriwa au shujaa.

“Ninapotazama nyuma na kujiuliza nilikosea wapi, karibu kila kitu nilichofanya kilikuwa makosa. Kitu bora nilichofanya ni taaluma yangu. Kazi yangu ilinipa heshima, usafi, na kipato. Pesa ziliingia na kutoka.”

Kile mikopo inachokiacha

Wasifu wa kawaida unatoa muhtasari. Nurettin Sezer alizaliwa Kandıra mnamo 10 Oktoba 1938 na akafariki Berlin mnamo 14 Aprili 2014. Alifanya kazi katika maigizo, filamu, uzalishaji, na uandishi wa skrini. Mikopo yake inajumuisha Otobüs, Gül Hasan, Bereketli Topraklar Üzerinde, Kardeşim Benim, Polizei, na Evet, ich will!.[3][5]

Mikopo haionyeshi kazi anayoelezea Hasan.

Nuri alitengeneza utambulisho. Alibaki katika mawasiliano kuvuka mipaka. Alisaidia kuleta watu wa maigizo ya Kituruki katika ulimwengu wa wafanyakazi nchini Uswidi na kuleta wafanyakazi katika sinema. Alihama kati ya sanaa na kazi ya kawaida bila kuzichukulia kama maisha tofauti. Pesa kutoka karakana ya nguo zingeweza kufadhili filamu. Mfanyakazi angeweza kuwa muigizaji. Urafiki ungeweza kuwa kampuni ya uzalishaji na kisha mgogoro.

Pia alikuwa baba yangu.

Sihitaji maelezo ya Hasan yawe ya kujipendekeza. Nahitaji yawe ya kweli kuhusu jinsi watu hawa walivyokumbukana. Nuri anaonekana hapa kama kiunganishi, mratibu, mwotaji, mshirika mgumu wa biashara, na mtu aliyeamini kuwa sinema inaweza kutengenezwa kutoka kwa chochote watu walichokuwa nacho mkononi.

Hasan anamkumbuka Nuri akisema, “Tutafanya sinema kwa pesa tunazochuma.” Walifanya hivyo, na matokeo yalikuwa ya fujo, ya gharama, yenye mwelekeo wa kisiasa, na ya binafsi.

Hasan anamaliza hadithi yake kwa sentensi ambayo siwezi kuisahau:

“Umma ulinigundua, lakini sikuelewa umma ulitaka nini kutoka kwangu.”

Kati ya mstari huo na ahadi ya Nuri kuna toleo lao la sinema ya wahamiaji, iliyofanywa na watu waliopata pesa kwa mikono yao, wakaiweka kwenye filamu, wakabishana kuhusu maana ya filamu, na kuacha nyuma filamu zinazoendelea kuzunguka huku mabishano yakibaki bila kutatuliwa.

Mahojiano kamili ya lugha ya Kituruki na Hasan Gül yanadumu kwa saa 1 na dakika 49 na yanaweza kutazamwa kwenye Vimeo.[1] Nakala ya kiotomatiki ina vipande vilivyojirudia na majina yaliyosikiwa vibaya, kwa hivyo haijazalishwa hapa kana kwamba ni rekodi sahihi ya neno kwa neno. Nukuu hapo juu zilifasiriwa na kuhaririwa kidogo kwa uwazi bila kubadilisha msimamo wa Hasan.

Ujumbe wa mhariri

Makala hii ni tafsiri ya Kiingereza ya mahojiano ya historia simulizi ya Kituruki na Hasan Gül, yaliyorekodiwa Stockholm na Tayfun Luxembourgeus. Nimeitafsiri na kuihariri ili ieleweke vyema na iwe na mtiririko mzuri. Mazungumzo ya asili yalikuwa na marudio, sentensi zilizokatika, na majina yaliyoharibiwa na mfumo wa otomatiki wa uandishi. Madai yenye utata yanayotajwa hapa ni kumbukumbu za Hasan mwenyewe, si lazima yawe ukweli uliothibitishwa. Muktadha wa ziada umepatikana kutoka kwenye utafiti wa Sinematek wa Önder Özdemir na kumbukumbu za filamu zilizochapishwa.

Picha ya jalada ni mchoro wa kiuhariri uliotengenezwa mahususi kwa ajili ya makala hii. Unaakisi ulimwengu uliotajwa kwenye mahojiano na hauwakilishi tukio maalum lililopigwa picha.

Vyanzo

[1] Mahojiano ya video ya Hasan Gül, yaliyorekodiwa na Tayfun Luxembourgeus

[2] Önder Özdemir: Tuncel Kurtiz’in Gül Hasan filmi ve Hasan Gül’ün öyküsü

[3] Wasifu na filamu za Nuri Sezer

[4] Ballhaus Naunynstraße: Nuri Sezer

[5] IMDb: Nuri Sezer

[6] Mahojiano ya Tuncel Kurtiz, 2010

[7] Mahojiano ya Mahmure Sezer: Nurettin, safari ya Uropa, na Uswidi