İndirgemeci olmayan fizikalizm: Karşılaştırmalı bir harita
Özetle: İndirgemeci olmayan fizikalizm her şeyin fiziksel olduğunu söylüyor ama her şeyin alt düzey fiziğe indirgenemeyeceğini de ekliyor. Ellis, Murphy, Sperry, Montero, Northoff ve diğerleri bu iddianın farklı bir parçasını savunuyor ya da stres testine tabi tutuyor. En büyük sorunları nedensel dışlama, gizli düalizm gibi görünme ve fizikselin istikrarsız tanımı. Geleceği kesinliğe bağlı: açık modeller ve gerçek deneyler, retorik değil.
English dilinden makine çevirisidir. Esas olan orijinalidir: Orijinalini oku.
İndirgemeci olmayan fizikselizm (NRP), aynı anda iki temel iddiayı savunur. Birincisi, her şeyin fiziksel olduğu; yani gerçekliğin tek bir doğal düzenden ibaret olduğu fikri.
İkincisi ise her şeyin en alt seviyedeki fiziğe indirgenemeyeceği; ne açıklama biçimlerimizin, ne kavramlarımızın ne de değer verdiğimiz şeylerin sadece fizik yasalarıyla tam olarak açıklanabileceği düşüncesi.
Bu görüş, indirgemeci materyalizm ile töz düalizmi (ruh-beden ayrımı) arasında bir orta yol olarak ortaya çıktı. Özellikle zihin felsefesinde oldukça cazip bir yaklaşım; çünkü hem bilimin sürekliliğini bozmaz hem de bilinci, iradeyi, değerleri ve anlamı basite indirgeyip yok etmez.
Eğer zihin felsefesine yeniysen, işte iki dakikalık kısa bir özet. Bu bir haritadır, nihai bir cevap değil. Her bölüm bir fikri sade bir dille açıklar, nerelerde işe yaradığını ve nerelerde tıkandığını belirtir.
Her şeye katılmak zorunda değilsin, amaç seçenekleri net bir şekilde görebilmeni sağlamak.
NRP neden var?
NRP var, çünkü indirgemeci fizikselizm çok şık bir vaatle yola çıktı ama sürekli aynı engellere çarptı. Bir yanda "niteliksel deneyim" dediğimiz, bir şeyi hissetmenin nasıl bir şey olduğu gerçeği var. Diğer yanda zihinsel nedensellik ve irade meselesi duruyor.
Kurallar, mantıklı gerekçeler ve "çoklu gerçekleştirilebilirlik" (aynı zihnin hem biyolojik hem de yapay bir yapıda var olabilmesi) gibi konular var. Düalizm zihni bedenden ayrı tutuyordu ama bu sefer de zihinle bedenin nasıl etkileşime girdiği sorunu doğdu ve varlık felsefesini içinden çıkılmaz bir hale getirdi.
NRP ise "tek bir dünya var ama bu dünyada birbirine indirgenemeyen farklı açıklama seviyeleri var" der.
Ellis, beliriş ve Murphy
George Ellis, üst seviyedeki yapıların alt seviyedeki süreçler üzerinde gerçek bir kısıtlayıcı etkisi olabileceğini savunur. Buna "yukarıdan aşağıya nedensellik" denir ve NRP için bu çok kritiktir. Alt seviyeler üst seviyeleri mümkün kılar; üst seviyeler ise aşağıda olup biteni organize eder ve sınırlar. Yani bir şeyi nasıl açıkladığın, hangi ölçekten baktığına bağlıdır.
Ellis, NRP'nin sadece boş laftan ibaret kalmasını engeller; çünkü büyük ölçekteki organizasyonun sadece kağıt üzerinde bir kayıt tutma işi olmadığını, gerçek bir etkisi olduğunu vurgular.
NRP'ye yakın görüşlerde, Maxwell tarzı "belirişçilik" (emergentism), sistemin yeni özelliklerinin fiziksel sürekliliği bozmadan ortaya çıkabileceğini söyler. Mevzu sihirli yeni bir madde oluşması değil, kurallara uyan yeni bir organizasyonun doğmasıdır.
Metafiziksel disipline sahip bu belirişçi fizikselizm, tek bir varlık türünü (monizm) korur, açıklamaların "yeni" olabileceğini savunur ve tek bir bilim dilinin her şeye hükmetmesi yerine bilimler arası bir hiyerarşiyi destekler.
Nancey Murphy; teoloji ve bilim arasındaki diyalog çerçevesinde kişilik, teoloji ve sinirbilim üzerine indirgemeci olmayan fizikselist pozisyonlar geliştirir. Kartezyen "töz olarak ruh" fikrini reddettiği gibi, basit indirgemeciliği de kabul etmez. İnsanlar bedenleri olan fiziksel varlıklardır; niyet, sorumluluk ve "kim olduğun" gibi kişisel seviyedeki özellikler öylece yok sayılamaz.
Murphy önemlidir, çünkü naturalizmden vazgeçmeden NRP'nin tam bir insan portresi çizebileceğini gösterir.
Van Inwagen, Sperry ve Nagasawa
Peter van Inwagen her konuda NRP'nin sözcüsü sayılmaz ama çalışmaları maddi yapı, kimlik ve kişisel devamlılık konusundaki gerilimleri çok netleştirir.
Burada önemli olmasının sebebi şu: Eğer bir kişi basit bir "ruh tözü" değilse, NRP'nin o kişinin ne olduğunu açıklaması gerekir. Değişime rağmen aynı kalmayı bir temele oturtmalıdır.
Hem her şeyi atomlara indirgemekten hem de metafiziksel bir sis bulutu içinde kaybolmaktan kaçınmalıdır. Van Inwagen tüm bunları test eder ve bu kimlik problemlerinin herhangi bir naturalist çerçeve için ne kadar zor olduğunu gösterir.
Roger Sperry, bilinçli ve bilişsel "bütünlerin" nedensel olarak gerçekten önemli olduğunu savunduğunda büyük etki yaratmıştı. Katı indirgemeciliğe karşı; aşağıya doğru nedenselliği ve zihinsel etkinliği olan, dişli bir belirişçi organizasyonu savundu.
NRP için bu şu anlama gelir: Zihinsel durumlar pasif gölgeler değildir; büyük ölçekteki sinirsel organizasyon gerçek bir açıklama özerkliği sağlar ve psikolojik kavramlar nedensel olarak önemli olan kalıpları takip eder.
Yujin Nagasawa genelde din felsefesinde, teizmle kesişme noktalarında tartışılır; ancak metafizik seçenekler konusundaki analitik titizliği, kavramların sınırlarını netleştirerek NRP tartışmalarına katkı sağlar.
Ondan çıkaracağın ders şudur: NRP, "fiziksel" olanın ne olduğu ve açıklama çeşitliliğinin gizli bir düalizme dönüşmeden ne kadar ileri gidebileceği konusunda çok hassas olmalıdır.
Montero ve fiziksel olanın anlamı
Barbara Montero, "fiziksel" kelimesinin aslında ne anlama geldiğini sorgular ve bu eleştirisi basit ama oldukça etkilidir. Eğer bu kelimeyi bir döngüye girmeden veya bilimin o anki tarihsel durumuna bel bağlamadan net bir şekilde tanımlayamıyorsak, fizikselizm sadece bir slogan haline gelme riski taşır.
Bu yüzden indirgemeci olmayan fizikselistler, hangi temel varlık anlayışına bağlı olduklarını söylemek zorundadır. Bu görüş, dogmatik bir fizikselizm yerine yöntemsel olarak naturalist olduğunda en güçlü halini alır. Montero’nun meydan okuması NRP’nin dürüst kalmasını sağlar.
Karşılaştırmalı tartışmalarda, süreç-ilişki metafiziğini naturalizmle buluşturan yaklaşımlar; Doğu Asya'nın süreç odaklı bakış açısıyla naturalist birliği birleştirir. Bu NRP için çok değerlidir. Gerçeklik statik madde blokları değil, dinamik bir süreçtir; seviyeler ilişkilerden oluşur ve nedensellik sadece aşağıdan yukarıya doğru değil, bir ağ şeklinde işleyebilir. Bu, NRP'nin araç çantasını analitik ortodoksluğun ötesine genişletir.
Sanfey ve Northoff: Ampirik taraf
Alan Sanfey'in nöroekonomi ve sosyal karar verme mekanizmaları üzerine yaptığı çalışmalar, pratikte indirgemeciliğin neden yetmediğini gösterir. Sinirsel veriler önemlidir, psikolojik modeller önemlidir, sosyal bağlam ve çerçeveleme de önemlidir.
Bu, birçok seviyede açıklama gerektiren bir karar verme sinirbilimidir. NRP burada bilimsel destek bulur; çünkü farklı seviyeler birbirine rakip değil, birbirini tamamlayan unsurlardır.
Georg Northoff'un uzay-zaman dinamikleri, beyin dinamikleri ve beynin "benliği" nasıl işlediği üzerine çalışmaları, bilincin yerel modüllerden değil, zaman ve mekandaki küresel organizasyondan doğduğunu söyleyen indirgemeci olmayan bir naturalizmi destekler.
Bilinç, tüm sistem seviyesindeki dinamik bir organizasyondur. Öznellik fiziksel temellere dayanır ama parmağınla tek bir noktayı gösterip "işte burada" diyemezsin.
Açıklamalar arasında köprü kurmak için sinirbilim ile fenomenolojinin (deneyim bilimi) birlikte çalışması gerekir. Northoff, bugün NRP tarzı düşüncenin en güçlü bilimsel müttefiklerinden biridir.
Güçlü yanlar ve eleştiriler
NRP'nin dört temel gücü vardır: Birincisi, her şeyi yok saymadan (eliminativizm) bilimle uyumludur. İkincisi, farklı organizasyon seviyelerinde farklı açıklamalara izin verir.
Üçüncüsü, zihinsel nedensellik büyük ölçekteki organizasyon sayesinde "gerçek" kabul edilebilir. Dördüncüsü ise etik, hukuk ve irade hala bir anlam ifade eder.
Ayrıca dört temel eleştiri alır: Birincisi "nedensel dışlama" sorunudur. Eğer alt seviyedeki fizik her şeyi açıklamaya yetiyorsa, üst seviyedeki zihinsel nedenlere ne gerek var?
İkincisi, bunun "gizli düalizm" olabileceği korkusudur. Eğer zihinsel özellikler hem indirgenemez hem de nedensel güce sahipse, eleştirmenler NRP'nin düalizmi arka kapıdan içeri sokup sokmadığını sorgular. Üçüncüsü, "beliriş" (emergence) kavramının muğlaklığıdır. Eğer net mekanizmalarla formüle edilmezse, beliriş kelimesi sadece bir geçiştirme lafına dönüşebilir.
Dördüncüsü ise fizikselizm tanımının kaygan olmasıdır. Eğer "fiziksel" kelimesinin kapsamı çok genişlerse, teori yanlışlanamaz hale gelme riski taşır.
Daha iyi bir NRP
Daha iyi bir NRP için bugün güçlü bir versiyon şunları içermelidir: Alt seviyelerde mekanik bir temel, üst seviyelerde kısıtlamalar yoluyla işleyen bir nedensellik, ağlar ve bilgi geometrisi gibi çok ölçekli formal modeller ve öznel verilerin çöpe atılmaması için fenomenolojik bir ayar.
Bu versiyon bir tavizden ziyade, bir araştırma mimarisidir.
İndirgemeci olmayan fizikselizm, bilinç ve kişilik için hala en umut verici çerçevelerden biridir; çünkü iki yanlış seçenek arasında kalmayı reddeder: Ne her şeyi en dibe kadar indirger, ne de en tepeye kadar metafiziksel bir ayrım yapar.
Geleceği ise hassasiyetine bağlıdır. NRP sadece retorikten ibaret kalırsa başarısız olur. Ancak hesaplamalarda ve deneylerde somutlaşır, açıklama çeşitliliğini de korursa; beyin, zihin ve dünya arasında şu an sahip olduğumuz en gerçekçi köprü olabilir.
Biraz açık söz
Biraz açık konuşalım. Bilinç; senin o anki içsel deneyimin, yani "sen" olmanın nasıl bir his olduğudur. Fizikalizm ise gerçekliğin tamamen doğanın ve fiziğin bir parçası olduğunu savunur.
Düalizm; zihin ve maddenin en az bir temel noktada birbirinden tamamen farklı olduğunu söyler. Monizm ise gerçekliğin özünde tek bir türden ya da tek bir prensipten ibaret olduğunu savunur. Belirme (emergence) ise karmaşık sistemlerin, sadece parçalarına bakarak tahmin edemeyeceğin yeni örüntüler ortaya koyabilmesidir.
Qualia; deneyimin hissedilen nitelikleridir, kırmızının o kendine has kırmızılığı ya da acının nasıl hissettirdiği gibi. Açıklama boşluğu (explanatory gap) ise beyin süreçlerini anlatmakla, bunun tam olarak nasıl bir his olduğunu açıklamak arasındaki o kopukluktur.