Çocukların yalan söylemeye başladığı yaşı tek bir şeyle belirleyecek olsam, o dört olurdu

Yalan ne demek

Her doğru olmayan şeye yalan dendiği için ortada büyük bir kafa karışıklığı var.

Gelişim psikolojisinde yalan, genellikle kasıtlı sözel kandırma anlamına gelir. Hatalar, yanlış anlaşılmalar, oyun içinde uydurulan şeyler ya da rastgele söylenen bir "evet" yalan değildir. Çok alıntılanan bir tanım bunu gayet net açıklıyor: "Yalan, konuşanın alıcıyı kandırmak amacıyla yanlış bir beyanda bulunmasıdır." Bu, Talwar ve Lee'nin tanımı; metnin tamamı PMC'de açık kaynak.

Yani çocuk elinde kırık oyuncakla dururken "Ben kırmadım" demesi bir yalandır. Oyun oynarken "Yatak odamda ejderha var" demek her zaman yalan değildir. Her soruya hayır demek de yalan sayılmaz. Çoğu zaman bu sadece tepki eğilimi, korku ya da kafa karışıklığıdır.

Senin neye inandığını bilmek

Bütün bunların arkasındaki kilit fikir, çocuğun bir noktada karşısındakinin kendine ait bir iç dünyası olduğunu anlamasıdır.

İyi yalan söylemek için çocuğun aklında üç şeyi tutması gerekir: Gerçekte ne olduğu, senin şu an neye inandığın ve senin onun hikayesini dinledikten sonra neye inanacağın.

İşte bu yüzden yanlış inanç testi, ToM'u ölçmek için ana araç oldu. Araştırmacılar ToM'un ne zaman başladığını tartışırken aslında çoğu, çocukların yanlış inanç görevlerini ne zaman tutarlı bir şekilde geçebildiğini tartışıyor.

Wellman, Cross ve Watson'ın (2001) klasik meta-analizi, bu dağınık araştırmaları bir araya getirdi. Kendi sözleriyle, "Ampirik tutarsızlıkları ve teorik tartışmaları ele almak için bir meta-analiz (N = 178 ayrı çalışma) yapıldı." Ve performansın net bir gelişimsel model izlediğini buldular. Modelleri ".74'lük bir çoklu R ve .55'lik bir R2 değeri verdi, yani model varyansın %55'ini açıklıyor."

Mesajın ana fikrini anlamak için yanlış inanç görevlerinin kusursuz olduğunu düşünmene gerek yok. Okul öncesi çocuklar bu görevlerde sürekli başarısız olmaktan, onları tutarlı bir şekilde geçmeye başlıyorlar. İşte o değişim, stratejik yalan söylemeyi mümkün kılan o "başka evren" güncellemesinin ta kendisi.

Laboratuvarın yalan tuzağı

Çocuklar ve yalan üzerine en temiz verilerin çoğu çok basit bir düzenekten geliyor. Çocuğa, sen odadan çıkarken oyuncağa bakmamasını söylüyorsun. Onları yalnız bırakıyorsun ve birçoğu bakıyor. Sonra geri gelip bakıp bakmadıklarını soruyorsun. Yalanı ellerine yüzlerine bulaştırmadan sürdürüp sürdüremeyeceklerini anlamak için takip soruları da sorabilirsin, araştırmacılar buna anlamsal sızıntı (semantic leakage) diyor.

Buna günaha karşı direnç paradigması (TRP) deniyor.

3 ile 8 yaş arasındaki 150 çocukla yapılan açık erişimli bir çalışmada, Talwar ve Lee "Çocukların genel olarak %82'sinin (123 çocuk) deney yapan kişi yokken oyuncağa baktığını" rapor ediyor. Ve bakanlar arasında, "123 çocuktan 79'u (%64) yaptıkları ihlal hakkında yalan söyledi."

Bu zaten büyük bir nokta. Durum bir çocuğu kendini korumaya zorladığında yalan söylemek çok yaygın.

Ama bu hala bize geçiş yaşını söylemiyor. Bunun için aynı makaledeki gelişim modeline bakıyoruz.

Neden 4 yaş diyorum

Talwar ve Lee yalanın seviyeler halinde nasıl geliştiğini anlatıyor. Burada önemli olan 3 ile 4 yaş arasında ne dedikleri: "İkinci seviye olan 'ikincil yalanlar', 3 ile 4 yaş arasında gerçekleşen önemli bir değişimi yansıtır."

Ve sonra tüm bu konunun asıl meselesi olan o pratik şeyi söylüyorlar: "4 yaş ve sonrasında, çocukların büyük bir çoğunluğu kendi yaptıkları hatayı gizlemek için kolayca yalan söyleyebilir."

İşte tek bir sayı vereceksek 4'ün en iyisi olmasının sebebi bu cümle.

Her 4 yaşındaki çocuk sürekli yalan söylediği için değil. Çünkü 4 yaştan önce yalan var ama daha az güvenilir, daha az stratejik ve doğru ağızdan daha kolay kaçıyor. 4 yaştan sonra ise yaptığın yanlış bir şeyi gizlemek için yalan söylemek, bu testlerdeki en yaygın cevap haline geliyor.

Neden 2.5 değil

Anne babalar genellikle çocuklar daha bebekken ilk yalanlarından bahseder. Deneylerde de buna benzer bir şeyler görülüyor ama örüntü, bunun çocuğun senin inandığın şeyle gerçekten oynadığı tam bir kandırmaca olmadığını gösteriyor.

Białecka-Pikul ve arkadaşlarının (2022) 252 çocukla yaptığı geniş çaplı bir boylamsal çalışma, 2.5 yaşındakileri modifiye edilmiş bir TRP'de test etti. "Sonuçlar 2.5 yaşındakilerin %35'inin baktığını, bakanların %27'sinin yalan söylediğini ve bakmayanların %40'ının baktıklarına dair yalan yere itirafta bulunduklarını gösterdi."

Bak bu ne kadar garip. Bakmayan çocukların %40'ı yanlış itirafta bulunuyor. Yetişkin kandırmacası böyle bir şey değil. Bu daha çok ortama uyma, kafa karışıklığı ve zayıf öz kontrolün bir karışımı gibi.

Yazarlar da bunu doğrudan söylüyor: "Bu sonuçlar, 2.5 yaşındakilerin ilk veya birincil denilen yalanlarının kasıtlı olmaktan çok, kendiliğinden gelişen şeyler olduğunu düşündürüyor."

Yani 2.5 yaşını seçersen, gürültüye bir anahtar diyerek riske girersin.

Yalanı sürdürmek ve ne gerektiği

İşin daha sonra gelen bir adımı daha var: Biri sana çapraz sorular sorduğunda yalanı tutarlı bir şekilde devam ettirebilmek.

Talwar ve Lee, yalanı sürdürmenin daha üst seviye bir zihin kuramı (ToM) becerisine bağlı olduğunu, yani birinin, karşısındakinin inançları hakkında ne düşündüğünü kavrayabilmesiyle ilgili olduğunu söylüyorlar. Başka bir deyişle, çocukların bu konuda ne kadar ustalaştıkları yıllar içinde gelişmeye devam ediyor.

Ama eğer derdin, yalanın bilinçli bir saklama aracı haline geldiği ilk yaşı bulmaksa, 7-8 yaşlarını beklemen gerekmiyor. Dört yaş daha erken ve ikincil yalanların başlangıcını yakalıyor.

Eğer yalan söylemek sadece zihin kuramından ibaret olsaydı, devasa korelasyonlar görmeyi beklerdik. Ama böyle bir durum yok.

Gördüğümüz şey, binlerce çocuk arasında küçük ama tutarlı bağlantılar. Zihin kuramı (ToM) bunun için gerekiyse de tek başına yeterli değilse, tam olarak böyle bir sonuçla karşılaşırdık zaten.

Lee ve Imuta'nın (2021) yalan ve ToM üzerine yaptığı bir meta-analiz, "2 ile 14 yaş arasındaki 7.826 çocuğu içeren 81 çalışmayı" kapsıyor. Araştırmacılar "küçük ama anlamlı bir pozitif ilişki (r = .23)" bulmuşlar. Üstelik bu bağ, ToM'un en çok işe yaramasını bekleyeceğin yerde, yani "ToM, yalanın tüm yönleriyle pozitif ilişkili ama en güçlü bağ yalanı sürdürmekle" şeklinde ortaya çıkıyor.

Sai ve arkadaşlarının (2021) ikinci bir meta-analizi de yürütücü işlevlere bakıyor. "Toplamda 2 ile 19 yaş arasındaki 5.099 katılımcıyı kapsayan 47 makale dahil edilmiş." Onlar da "çocukların yalan söylemesi ile ToM (r = .17) ve yalan söyleme ile yürütücü işlevler (EF) (r = .13) arasında istatistiksel olarak anlamlı ama nispeten küçük etkiler" bulmuşlar.

Ayrıca yalan söylemeye başlamakla bu işte iyi olmak arasındaki farka uyan bir şey daha buldular: "EF'nin çocukların ilk yalanlarıyla olan korelasyonu, yalanı sürdürme becerileriyle olan korelasyonundan anlamlı derecede küçüktü."

Yani mekanizma 4 yaş civarı devreye giriyor. Ondan sonra çocuklar bu konuda ne kadar iyi oldukları, özellikle de bir yalanı devam ettirme konusunda birbirlerinden ayrışıyorlar.

Kalıcı mı?

Yalan söylemek okul öncesi dönemde başlasa bile, daha derin bir soru var. Bu davranış ne zaman tek seferlik değil de istikrarlı bir hale geliyor?

Wang, Gao ve Shao (2024) tarafından yapılan, açık erişimli, kısa vadeli bir boylamsal çalışma, 104 okul öncesi çocuğu 4 ay arayla üç kez test etti. "Normal gelişim gösteren 104 çocuğun (64 erkek, yaş ortalaması 54 ay) yanlış inanç kavrayışını ve yalan söyleme davranışlarını 4 aylık aralarla üç kez test ettik."

Raporlarına göre "yalan söyleme davranışları üç zaman dilimi boyunca orta düzeyde bir istikrar sergiledi".

Bu, diğer evren fikri için önemli çünkü tahmin yürüterek ToM'dan yalana doğru gidiyor, tersi değil. "Daha önceki yanlış inanç kavrayışı, çocukların sonraki yalan söyleme davranışını anlamlı ölçüde tahmin etti", ancak "daha önceki yalan söyleme davranışı, sonraki yanlış inanç kavrayışını tahmin etmedi."

Ne zaman kalıcı hale geldiğini bilmek istiyorsan, bu tür bir istikrar bir sayıya en yakın verimizdir. Davranış yaygınlaştıktan, yani 4 yaştan sonra, aylar boyunca ne kadar istikrarlı olduğunu zaten ölçebiliyorsun.

Yetişkinler: Çoğu dürüst, azı çok yalan söyler

Yalanı yetişkin hayatına kadar takip edersen, hikaye artık herkesin sürekli yalan söylediği değil, çoğu insanın nadiren, az sayıda insanın ise çok sık yalan söylediği bir şeye dönüşüyor.

DePaulo ve arkadaşlarının (1996) klasik günlük çalışması, "77 üniversite öğrencisinin günde 2 yalan, 70 mahalle sakininin ise 1 yalan söylediğini" buldu.

Serota ve Levine'in (2014) yaptığı büyük bir İngiltere anketi, daha yeni olan bu "uzun kuyruk" görüşünü özetliyor: "Çoğu insan zamanın çoğunda dürüst ve yalanların büyük çoğunluğu az sayıda 'üretken yalancı' tarafından söyleniyor." Örneklemi de net bir şekilde belirtiyorlar: "Katılımcılar (N = 2.980) Birleşik Krallık'ta anketten geçirildi."

Yani evet, yalan söylemek insani bir davranış olarak kalıyor. Ama herkes için aynı oranda kalmıyor.

Yani olay dört yaş

Eğer bir yaş seçmem gerekirse, 4 yaş derim. İşte beş adımda argümanım:

Birincisi, 4 yaştan önce de kandırma var ama bu genellikle birincil davranış gibi duruyor. Küçük çocuklar bir şeyleri inkar ediyor, soruya uyum sağlıyor ve senin neye inandığınla henüz tam olarak oynamadıklarını gösteren şekillerde yanlış itiraflarda bulunuyorlar. 2,5 yaşındaki çocukların %27'si yalan söyledi, %40'ı ise yanlış itirafta bulundu.

İkincisi, 4 yaş civarı, bir şeyi gizlemek için söylenen bilinçli yalanlar klasik testlerde ana cevap haline geliyor. Talwar ve Lee, 3 ile 4 yaş arasında bir geçiş olduğunu ve 4 yaş ve sonrasında çocukların çoğunun bir hatayı gizlemek için rahatlıkla yalan söylediğini belirtiyor.

Üçüncüsü, 4 yaş civarı başka zihinler, bir çocuğun üzerinde çalışabileceği bir şey haline geliyor. Yanlış inanç performansı okul öncesi dönemde büyük bir meta-analizde gerçek bir değişim gösteriyor ve meta-analizler, bağ zayıf olsa bile ToM'un yalanla, özellikle de yalanı sürdürmekle güvenilir bir şekilde bağlantılı olduğunu gösteriyor.

Dördüncüsü, 4 yaştan sonra bağlam ve teşvikler dürüstlüğü çok değiştirebiliyor. 4-8 yaş aralığında, yaklaşımları ve çocukların ceza beklentilerini değiştirmek, yalan söyleme oranlarını bir veri setinde %46'dan %87'ye kadar çıkarıyor. Yani bu davranış artık gelişimsel bir gürültü değil, stratejik bir cevap.

Beşincisi, 4 yaştan sonra zaman içindeki istikrarı zaten görebiliyorsun. Kısa vadeli boylamsal kanıtlar, yalan söylemenin çeşitli zaman dilimleri boyunca orta düzeyde istikrar gösterdiğini ve ToM'un sonraki yalanları tahmin ettiğini buluyor.

Eğer varsayılan olarak doğrudan doğruluktan, strateji olarak doğruluğa geçişi en iyi yakalayan tek bir yaş arıyorsan, bu yaştır: dört.

CSV olarak anahtar çalışmalar

Bunu kopyalayıp bir .csv dosyası olarak kaydedebilirsin.

Study,Year,Design,N,Age range,Paradigm / Measures,Key quantitative
findings,Open link
Wellman Cross Watson,"2001",Meta-analysis,"178 studies
(meta)",Preschool focus,False-belief tasks,"Model multiple R=.74;
R2=.55; consistent developmental shift in false-belief
performance",https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11405571/
Talwar Lee,"2008",Cross-sectional,"150",3–8 years,TRP + ToM + EF +
moral eval,"82% peeked; of peekers 64% lied; ToM/EF relate to initial
lie vs maintenance; 'shift between 3 and 4'
described",https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3483871/
Talwar Arruda Yachison,"2015",Experiment,"372",4–8 years,TRP with
appeals + punishment,"No-appeal 87.1% lied vs External 46.4% vs
Internal 65.9%; punishment × internal appeal: 86% lied vs
45%",https://ggsc.berkeley.edu/images/uploads/Talwar_et_al_2015_The_effects_of_punishment_and_appeals_for_honesty_on_children%E2%80%99s_truth-telling_behavior.pdf
Białecka-Pikul et al.,"2022",Longitudinal,"252",2.5 years (IC at
1.5/2/2.5),Modified TRP + inhibitory control,"35% peeked; 27% of
peekers lied; 40% of non-peekers falsely confessed; authors suggest
'primary' lies often
spontaneous",https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0278099
Lee Imuta,"2021",Meta-analysis,"81 studies; 7,826 children",2–14
years,Lying facets × ToM,"Overall r=.23; ToM strongest for lie
maintenance, weakest for spontaneous
production",https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33462865/
Sai et al.,"2021",Meta-analysis,"47 papers; 5,099 participants",2–19
years,Lying × ToM × EF,"ToM r=.17; EF r=.13; EF stronger for lie
maintenance than initial
lies",https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33544950/
Wang Gao Shao,"2024",Short-term longitudinal,"104",~46–64 months
(M=54),Cross-lagged ToM ↔ lying,"Lie-telling stability (β=.526 T1→T2;
β=.337 T2→T3); ToM predicts later lying (β≈.24–.26); lying does not
predict later ToM",https://mro.massey.ac.nz/bitstreams/129fd5cb-7464-4182-bd73-77de1b4ce386/download
DePaulo et al.,"1996",Diary studies,"77 + 70",Adults,Daily lie
diaries,"77 students ~2 lies/day; 70 community ~1
lie/day",https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8656340/
Serota Levine,"2014",Survey,"2,980",Adults,Self-reported daily lying
prevalence,"Most people honest most of the time; majority of lies from
a few 'prolific
liars'",https://www.oakland.edu/Assets/upload/docs/News/2014/Serota-Levine-Prolific-Liars-2014.pdf