# Si tabu kurudi nyuma kuchukua ulichoisahau
> - Mwanamke anaendelea kutembea kwenye njia ya bustani yenye kivuli na kugeuza kichwa chake kurudi kwenye lensi, na picha yote inaishi katika kugeuka huku.
> - EXIF halisi inasema Olympus E-M5 Mark II, exposure ya manual, 1/3200 s kwa ISO 100, na sehemu za lensi zilizo tupu, ambayo inaelekeza kwenye lensi ya manual, inaonekana Voigtländer 25mm f/0.95.
> - Jua la jioni lenye joto, fremu ya majani na karibu cm 40 za focus kali hufanya kazi, na marekebisho pekee ni pengo la mwanga linalong'aa kando ya nywele zake.
Na emin.de AI Desk. Imeandikwa na AI, inasimamiwa na binadamu: bado haijakaguliwa. Imechapishwa 2026-10-14. Imesasishwa 2026-10-14.
Canonical: https://emin.de/sw/posts/photo-garden-path-portrait-look-back-golden-light
Category: culture. Format: photo. Language: sw.
Provenance: ai_generated. AI-assisted: true. Reviewed by a human: false.
Kichwa ni methali ya Kiakan, Se wo were fi na wosankofa a yenkyi.
## Mtazamo unarudi
Alikuwa ameshatimua hatua. Mwili wake unaelekea kulia, kwenye njia na kuelekea kwenye kichaka chekundu, kisha kichwa chake kinarudi juu ya bega lake na anatabasamu moja kwa moja kwenye lenzi. Ni tabasamu kubwa ya wazi yenye meno, ya aina ambayo huwezi kushika kwa muda mrefu, na hiyo inakuambia picha ilichukuliwa katika sekunde ambayo ilitokea na si sekunde baadaye. Kila kitu kingine katika fremu hii, majani, mwanga, ukungu, kiko pale kuweka hicho kugeuka kwa kichwa katikati ya macho yako.
Mwili unaenda kulia, macho yanarudi kwako.
Uso uliowekwa sawasawa na kamera unaonekana kama ulioandaliwa. Uso uliogeuka nyuma unaonekana kama umechagua kutazama. Ule mgeuzo kati ya mabega na kichwa ndio unachosoma kwanza, hata kabla hujaona mavazi yake au bustani. Nywele ndefu nyeusi zenye bangili nzito inayoshuka karibu machoni mwake. Pete ndefu za masikioni. Mikono imefungamanishwa kifuani, vidole vikishughulikiana. Haonekani kushangazwa wala haonekani kama ameamriwa kusimama hapo. Anaonekana kama mtu aliyesikia jina lake na akageuka kwa sababu alitaka.
**Kwa msingi,** "Ndege anaruka karibu na mke wa jirani anatazama huku" Buson, tr. Edward McFadden. Mtazamo unakatiza bustani.
## Pink, nyekundu na bluu-kijivu
Kisha rangi zinaingia. Blousi ya pink ya kijivu yenye mikono mikubwa ya kengele yenye mapambo juu ya turtleneck nyeusi. Mkoba wa bluu-kijivu uliosokotwa kwenye kiuno na ukingo mweusi. Na kwenye kichaka kulia, vichocheo vya maua mekundu mazito, rangi pekee yenye nguvu iliyojaa katika fremu ambayo vinginevyo ni kijani na kahawia na nyeusi.
Nyekundu ya midomo yake inarudi kwenye ua la karibu, na mkoba baridi ndio bluu pekee katika fremu.
Nyekundu ndio hila. Midomo yake ni nyekundu ile ile nzito kama maua, na kichocheo cha maua cha karibu kimekaa kulia kidogo ya mikono yake, kwa urefu karibu sawa. Kwa hivyo jicho lako linaruka kutoka mdomoni mwake hadi uani na kurudi tena, na picha inapata mstari wa pili wa mwendo unaokwenda kupita fremu. Ikipimwa na PIL, ua la karibu lina wastani wa karibu 104, 20, 15 katika nyekundu, kijani na bluu, karibu nyekundu safi na vingine vidogo sana. Blousi jua ina wastani wa karibu 219, 170, 126, ya joto na angavu. Mkoba ndio kitu pekee baridi, na unazuia hiyo joto yote isigeuke supu moja ya machungwa.
**Kwa msingi,** Rangi tatu hubeba fremu. Nyekundu kwenye midomo yake na nyekundu kwenye kichaka ni wazo moja linalosemwa mara mbili.
## Fremu ndani ya fremu
Angalia kingo kabla hujaangalia yeye tena. Juu ya picha ni dari nyeusi ya majani. Upande wa kushoto ni uzio wenye jua, upande wa kulia ni kichaka cha maua chenye kivuli, na njia inakwenda mbali nyuma yake kati yao. Bustani inajenga fremu ya pili ndani ya ile halisi, dirisha jeusi lenye yeye amesimama katika sehemu yenye mwanga.
Uso wake unakaa karibu na makutano ya juu kushoto ya theluthi, na maua mekundu yanashinikiza upande wa kulia.
Uso wake unatua karibu na makutano ya juu kushoto ya gridi ya theluthi, chini kidogo na kushoto kidogo zaidi. Kikundi chenye msongamano mkubwa wa maua mekundu kimekaa sawasawa kwenye makutano ya chini kulia. Hiyo ni diagonal, kutoka usoni mwake chini hadi mauani, na jicho linasafiri hapo tena na tena. Inafanya kazi kwa sababu vitu hivyo viwili ni tofauti kwa aina. Yeye ni mkubwa na mwepesi, maua ni madogo na mekundu mazito, na yana uzito karibu sawa.
Fremu ni 4:3, umbo asilia la sensor ya Micro Four Thirds, na haikukatwa. Faili ni pikseli 4608 kwa 3456, ambayo ni megapikseli 16 kamili za kamera hii. Kwa hivyo uwekaji wa fremu ulifanywa kwenye viewfinder, si baadaye kwenye skrini.
**Kwa msingi,** Sensor ya 4:3 inatoa ukingo mmoja. Majani huchora mwingine, na fremu ya pili ni muhimu kuliko ya kwanza.
## Jua la chini kutoka kushoto
Mwanga unatoka kushoto na unaingia chini. Unaona kwenye uzio upande wa kushoto, ambapo majani madogo yanang'aa njano kijani, kwenye shavu lake la karibu na mbele ya blousi, na mikononi mwake. Shavu lake la mbali, upande wa shingo yake na nywele nyuma ya sikio lake huanguka kivulini. Vivuli chini ya majani vina kingo ngumu. Hiyo ni jua la moja kwa moja, si wingu wala kivuli wazi.
Jua linaingia kutoka kushoto, chini na la joto, na upande wa mbali wa uso wake unabaki kivulini.
Saa ya kamera inasema 17:26, alasiri ya mwisho. Rangi inakubaliana. Ngozi kwenye shavu lake lenye mwanga inapima karibu 137, 71, 32 katika nyekundu, kijani na bluu, mwelekeo wa joto wenye nguvu. Sehemu ya hiyo ni jua la chini, ambalo husafiri kupitia hewa zaidi na hupoteza bluu njiani. Sehemu yake ni chaguo, kwa sababu faili inasema white balance ya kawaida, kwa hivyo mtu aliwaambia kamera neutral inapaswa kuwa nini na joto lililobaki kwenye faili ndilo walilotaka.
Mwanga mgumu wa chini kwenye uso ni hatari. Unaweza kufanya macho yafinye na mistari mikali. Hapa inafanya kazi kwa sababu kichwa chake kimeelekezwa kwenye mwanga, kwa hivyo jua linatua mbele ya uso wake na kivuli kinachukua tu upande wa mbali. Hiyo inampa uso umbo bila kuukata nusu.
**Kwa msingi,** Jua la chini ni gumu na la joto kwa wakati mmoja. Uso mmoja unang'aa, mwingine unahifadhi kivuli kidogo, na uso unapata umbo lake.
## Faili inasema nini
Picha hii inakuja na data yake ya kamera ya awali, kwa hivyo huhitaji kukisia misingi. Kamera ni Olympus OM-D E-M5 Mark II, mwili wa Micro Four Thirds wenye kipengele cha kukata cha 2. Hali ya exposure ni manual. Shutter 1/3200 s kwenye shutter ya mitambo. ISO 100. Uimarishaji wa picha umewashwa, katika S-IS Auto. Focus ya manual. Hali ya picha Natural, hakuna kichujio cha sanaa, white balance ya kawaida, kipimo cha ESP. Tarehe 21 Agosti 2025, 17:26:35 kwenye saa ya kamera. Hakuna data ya GPS, kwa hivyo faili haitoi chochote kuhusu bustani hii iko wapi, wala insha hii haitoi.
Kwa ukubwa kamili meno na kingo za midomo ndio maelezo makali zaidi, na macho yanakaa laini kidogo chini ya bangili.
Kwa asilimia 100 unaweza kuona mahali focus ilipotua. Kingo za meno na midomo ndio kingo ngumu zaidi usoni. Macho yako karibu lakini laini kidogo, sehemu kwa sababu bangili inayafunika. Kwa lenzi yenye kasi hii tofauti kati ya macho na mdomo ni sentimita chache, na kwa focus ya manual hilo ni suala la mkono kwenye pete. Ni karibu vya kutosha kwamba hakuna mtu anayeangalia picha nzima atakayeiona.
ISO 100 si ISO ya msingi ya kamera hii. Msingi ni 200, na 100 ni mpangilio wa Low uliopanuliwa. Mapitio ya mwili huu yanabainisha kuwa ina uwezekano mkubwa wa kukata maelezo ya highlight, na inagharimu karibu theluthi moja ya stop ya nafasi kwenye mwisho wa mwanga. Hapa gharama hiyo ni ndogo, kwa sababu sehemu ndogo sana ya fremu ni nyangavu. Karibu asilimia 0.07 tu ya pikseli hugusa 254 katika chaneli yoyote.
**Kwa msingi,** 1/3200 s inakamata kugeuka ambacho hakuna mtu anaweza kushikilia. Shutter inasimamisha mwanga haraka kuliko inavyohitaji kumsimamisha yeye.
## Lenzi isiyo na jina
Sehemu za lenzi kwenye faili ni tupu. Urefu wa fokasi 0 mm, apertura 0. Hiyo hutokea wakati lenzi haina viunganishi vya elektroniki na haiwezi kumwambia kamera chochote. Kwa hivyo hii ilikuwa lenzi ya mkono, na faili pekee haiwezi kusema ni ipi.
Pengo mwishoni mwa njia huyeyuka kuwa mwanga laini na shina nyuma yake halina gome lililosalia.
Lakini kuna ushahidi mzuri wa jibu linalowezekana. Chapisho la awali kwenye tovuti hii linaonyesha mwili huu halisi wa kamera ukiwa umeunganishwa na Voigtländer Nokton 25mm f/0.95, lenzi ya mkono kabisa isiyo na viunganishi. Kisha picha yenyewe. Fokasi ya mkono imewekwa kwenye faili, kama inavyopaswa kuwa na lenzi hiyo. Mandharinyuma huyeyuka kwa njia ambayo apertura pana sana pekee ndiyo hutoa kwa umbali huu. Pengo angavu mwishoni mwa njia ni mwanga laini bila kingo, shina nyuma yake limepoteza muonekano wa gome, na majani juu ni maumbo laini. Na uwekaji wa mwanga, 1/3200 s kwa ISO 100 katika jua la chini la jioni na sehemu kubwa ya fremu ikwivuni, una mantiki zaidi ikiwa mwanga mwingi ulikuwa unapita kwenye lenzi.
Kwa hivyo usomaji unaowezekana ni Nokton 25mm kwa au karibu na f/0.95. Inawezekana, sio uhakika. Lenzi tofauti ya mkono kwa apertura pana sana ingeacha sehemu zile tupu. Ushahidi unachofuta ni zumu ndogo ya kit kwa f/5.6, kwa sababu hiyo ingeandika data yake kwenye faili na isingefanya njia iwe na ukungu kama hii kamwe.
**Kwa msingi,** Sehemu za lensi zilizo tupu ni ushahidi pia. Hakuna contacts, hakuna data, na blur ambayo lensi ya haraka sana pekee ndiyo inayotengeneza.
## Kipande cha fokasi chenye kina cha sentimita arobaini
Kwa Micro Four Thirds, 25 mm hupiga fremu kama 50 mm kwa fremu kamili, kwa sababu kihisi ni nusu ya upana. Kina cha uga hufanya kazi kwa njia ileile. Zidisha namba ya f kwa kipimo cha kukata na f/0.95 kwenye kamera hii huchora kina kama f/1.9 kwa kamera ya fremu kamili yenye lenzi ya 50 mm. Hicho bado ni kina kidogo sana, aina ya muonekano ambao watu hununulia lenzi za bei kubwa.
Anasimama ndani ya eneo jembamba lenye ukali, na shina mita chache nyuma yake tayari ni laini.
Kamera ilikuwa umbali gani? Anajaza karibu theluthi mbili za urefu wa fremu kutoka juu ya kichwa chake hadi katikati ya paja, ambayo ni takriban mita moja ya mwili. Lenzi ya 25 mm kwenye kihisi hiki huona takriban 1.5 m ya urefu kwa umbali wa 3 m, kwa hivyo kamera ilikuwa karibu 3 m mbali. Kwa umbali huo na f/0.95, eneo lenye ukali lina kina cha karibu 40 cm, kinachotosha kwa uso wake, mikono yake na mkoba na si zaidi.
Sasa kulinganisha. Kwa f/2.8 eneo lenye ukali hukua hadi karibu 1.25 m. Maua mekundu yangekuwa makali na pengo mwishoni mwa njia lingeanza kuonyesha maumbo. Kwa f/8 hukua hadi mita kadhaa. Shina lingepata gome lake tena, kila jani kwenye kifuniko cha miti lingekuwa kali, na bustani ingeongea kwa sauti kama yake. Pia ungehitaji kupunguza kasi ya shutter kwa karibu hatua sita ili kudumisha uwekaji wa mwanga uleule, hadi karibu 1/50 s, ambayo bado ni nzuri kwa mtu anayesimama. Picha ingekuwa sahihi na yenye mambo mengi zaidi. Apertura pana ndiyo inayofanya hii kuwa picha yake na si picha ya bustani yenye mtu ndani.
**Kwa msingi,** Kwa f/0.95 kutoka karibu m 3, karibu cm 40 ni kali. Kwa f/8 ingekuwa mita, na bustani ingeongea juu yake.
## Kwa nini shutter ilikuwa ya kasi sana
1/3200 s ni ya kasi zaidi kuliko harakati yoyote hapa inavyohitaji. Uso unaotabasamu na mikono miwili hugandishwa kwa 1/250 s. Kwa hivyo shutter haikuchaguliwa kusimamisha harakati. Ilchaguliwa kusimamisha mwanga.
Hakuna uchafuzi kwenye vidole kwa ukubwa kamili, kwa sababu 1/3200 s hugandisha zaidi kuliko mkono unavyoweza kusogea.
Kwa lenzi iliyofunguliwa kabisa kwa f/0.95 juaani, unapata mwanga mwingi. Apertura imewekwa na muonekano unaotaka, ISO tayari iko kwenye kiwango cha chini kabisa, kwa hivyo shutter ndiyo udhibiti pekee uliosalia, na lazima iwe ya kasi sana. f/0.95 kwa 1/3200 s huingiza mwanga sawa na f/2.8 kwa 1/400 s, au f/8 kwa 1/50 s. Uwekaji wa mwanga uleule, picha tatu tofauti sana. Mwili huu una kasi ya juu ya mitambo ya 1/8000 s, kwa hivyo kulikuwa na nafasi ya ziada. Siku yenye mwanga zaidi au ukiwa umeelekea jua, kikomo hufika haraka, na ndipo watu huweka kichujio cha neutral density kwenye lenzi kama hii.
Kistabilishaji kilikuwa kimewashwa, na kwa 1/3200 s hakifanyi chochote unachoweza kuona. Kingekuwa na umuhimu kwa 1/15 s ndani ya nyumba. Kwa lenzi ya mkono pia kinahitaji kuambiwa urefu wa fokasi kwenye menyu, kwa sababu lenzi haiwezi kuripoti.
**Kwa msingi,** Wazi kabisa kwenye jua, shutter ndiyo inafanya breki. f/0.95 kwa 1/3200 s inaruhusu kile ambacho f/2.8 kwa 1/400 s kingefanya.
## Kuacha vivuli
Hii ni picha ya giza, na ni ya giza kwa makusudi. Mwangaza wa wastani wa fremu nzima ni karibu 23 kwenye kipimo cha 0 hadi 255. Karibu asilimia 45 za pikseli ziko chini ya 20 na karibu asilimia 21 chini ya 10. Kona ya chini kulia, ndani ya kichaka cha maua, ina wastani wa karibu 13. Hiyo ni picha ya low key, sehemu kubwa yake kivuli, yenye mambo machache katika mwanga.
Kichaka kilicho kivulini kina wastani wa karibu 13 kati ya 255, karibu na nyeusi, na maua mekundu juu yake yanang'aa kwa sababu ya hilo.
Uwekaji wa mwanga ulifanywa kwa mkono, na ulifanywa kwa ajili yake. Uso wake ulio na mwanga una wastani wa karibu 86, blauzi juaani karibu 179. Kama kamera ingeachiliwa kuangazia fremu hadi wastani uonekane wa kawaida, blauzi yake ingechomeka na vivuli vingegeuka kijivu na matope. Badala yake vivuli viliachiliwa. Vinapoteza maelezo, na kwa malipo sehemu zenye mwanga zinang'aa na maua mekundu yanaruka.
Hii ni dijitali, sio filamu. Hakuna nafaka, kelele ndogo tu katika kivuli cha kina zaidi, na rangi inatoka kwa hali ya picha ya Natural, ambayo hudumisha utofauti na urutubishaji kwa kiasi. Filamu ingepunguza blauzi angavu kwa upole zaidi. Faili ya dijitali kwa ISO 100 hushika vivuli vizuri zaidi kuliko unavyoona hapa, lakini mtu fulani alichagua kuviweka giza.
**Kwa msingi,** "imefichwa miongoni mwa majani ya shamba la tikiti jipatie mto" Buson, tr. Edward McFadden. Majani yanamlinda uso.
## Ndege anayeangalia nyuma
Kichwa cha habari kinatoka Ghana. Sankofa ni neno la Kikabila la Akan, na ishara yake ni ndege mwenye miguu inayoelekea mbele na kichwa chake kimegeuzwa kabisa nyuma. Methali iliyo nyuma yake, Se wo were fi na wosankofa a yenkyi, imetafsiriwa kwenye ukurasa wa Smithsonian kwa maneno ya kichwa hiki cha habari. Ndege huendelea kutembea na bado huangalia nyuma. Hiyo ndiyo umbo halisi la picha hii.
Mwili huendelea kwenye njia na macho hurudi nyuma, kama ndege Sankofa.
Wachoraji walijua msimamo huu muda mrefu kabla ya kamera. Hishikawa Moronobu, msanii wa Kijapani wa miaka ya 1600, alichora Beauty Looking Back, mwanamke katika kimono akigeuka. Karibu 1948 ikawa muundo wa stempu ya posta. Mvuto ni uleule unaofanya kazi hapa. Mtu aliyekamatwa kati ya kwenda na kubaki ana uhai zaidi kuliko mtu anayesimama kimya.
Na kutoka Ghana tena, mpiga picha. James Barnor alifungua Ever Young Studio yake huko Accra mwaka 1953 na baadaye akapiga picha za mitindo na mamodeli Weusi dhidi ya mandharinyuma za London, mara nyingi kwa jalada la Drum. Kuhusu kurekebisha nyuso katika miaka yake ya studio, alisema, "Muda mrefu kabla ya Photoshop kuwepo ungetumia penseli." Picha zake za kuchora hufanya kile fremu hii inafanya. Inamruhusu mtu aangalie moja kwa moja kwenye kamera, katika mavazi yake mwenyewe, katikati ya siku yake mwenyewe.
**Kwa msingi,** Se wo were fi na wosankofa a yenkyi. Ndege wa Akan anatembea mbele na kichwa chake kimegeuka nyuma, kama yeye tu.
## Kosa moja tu
Angalia kando ya kichwa chake. Upande wa kulia wa nywele zake, mwishoni mwa njia, kuna pengo jeupe laini ambapo mwanga unapenya. Ndiyo sehemu yenye mwanga mkali zaidi kwenye picha nzima, na inagusa nywele zake.
Mwanga huo kando ya nywele zake una wastani wa 151, karibu mara mbili ya uso wake.
Ukikipima, kipande hicho kina wastani wa 151 wa mwangaza. Uso wake una wastani wa 86. Jicho huenda moja kwa moja kwenye sehemu yenye mwanga mkali zaidi, kwa hiyo kwa muda linakimbilia kwenye mwanga usio na maana kando yake badala ya uso wake, kisha lazima lirudi nyuma. Katika picha iliyo na giza kiasi hiki, mvuto huo ni mkali sana.
Suluhisho ni rahisi. Hatua nusu kwenda kulia huhamisha kamera, na kwa sababu pengo liko mbali nyuma yake na yeye yuko karibu, pengo huondoka kando ya kichwa chake na majani meusi hujaza nafasi kando ya nywele zake. Au shusha kamera kidogo ili shina jeusi likae nyuma yake. Kwa njia yoyote kati ya hizo, uso wake unakuwa tena kitu chenye mwanga mkali zaidi karibu na katikati ya picha, ambako ndiko kunapostahili kuwa.
**Kwa msingi,** Pengo la mwanga kando ya uso linagharimu zaidi kuliko upgrade yoyote ya lensi. Hapa mwanga ni karibu mara mbili mkali kuliko ngozi yake.
## Jaribu hili
Weka focus kwenye macho kabla ya kugeuka, kisha subiri.
Chukua lens yoyote unayo kwa aperture yake kubwa zaidi, toka nje saa ya mwisho ya jua kutua na tafuta njia yenye majani meusi pande zote mbili. Mwambie rafiki yako atembee mbali nawe kwenye njia hiyo, weka focus mahali kichwa chake kitakapokuwa, kisha mwitie jina lake. Piga picha anapogeuka, jua likitoka upande anaogeukia. Kisha angalia mandharinyuma kando ya kichwa chake, na kama ina mwanga mkali kuliko uso wake, sogea hatua moja kando na fanya tena.
**Kwa msingi,** "wale ambao hawajui wanaweza kujua kwa kujifunza." Methali ya Akan, tr. Kwesi Yankah. Ita jina na ujifunze kutoka kwa kugeuka.
## Kurudi kuchukua
Mwanzoni picha ni tabasamu kwenye njia ya bustani. Baada ya muda inakuwa hadithi ndogo kuhusu mwelekeo. Anaelekea upande mmoja na kuangalia upande mwingine, mwanga unatoka upande mmoja na giza linangoja upande mwingine, na rangi nyekundu kwenye midomo yake inajibiwa na ua jekundu ambalo yuko karibu kulipita.
Picha ile ile tena, ikisomwa kama kugeuka kwa kichwa mara moja.
Kamera ilishika 1/3200 ya sekunde ya tukio hilo. Lens ya haraka sana iliweka 40 cm za dunia kuwa kali na kuacha zilizobaki ziwe laini. Methali inasema si haramu kurudi kuchukua ulichosahau. Picha hii ndiyo kurudi kunavyoonekana linapokuwa la haraka, la joto, na linalodumu tu kwa kugeuka kwa kichwa mara moja.
**Kwa msingi,** "Theluji inayeyuka na kijiji kimejaa watoto." Issa, tr. Robert Hass. Mandhari ya kimya inakuwa ya kibinadamu.
## Vyanzo
- [Sankofa, Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Sankofa) The Akan proverb Se wo were fi na wosankofa a yenkyi, and the bird with its head turned backwards while its feet face forward.
- [Sankofa II, James Phillips, Smithsonian NMAAHC](https://nmaahc.si.edu/object/nmaahc_2014.321) Source of the English wording in the title, it is not taboo to go back and fetch what you forgot.
- [Kuala Lumpur Photography Day-Trip with OMD-EM5II and Voigtländer 25mm F0.95, emin.de](https://emin.de/posts/kuala-lumpur-photography-day-trip-with-omd-em5ii-and-voigtlaender-25mm-f0-95-and) Earlier post showing this camera body paired with the Voigtländer Nokton 25mm f/0.95.
- [Olympus OM-D E-M5 Mark II review, Amateur Photographer](https://amateurphotographer.com/review/olympus-om-d-e-m5-mark-ii-review) Standard ISO 200 to 25600, extended ISO 100 more likely to clip highlights, 1/8000 s top mechanical shutter.
- [Olympus OM-D E-M5 Mark II review, Neocamera](https://neocamera.com/camera/olympus/em5markii/review) Low ISO 100 expanded sensitivity, mechanical shutter up to 1/8000 s.
- [Hishikawa Moronobu, Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Hishikawa_Moronobu) Beauty looking back, a woman in a kimono turning around, later a postage stamp design.
- [James Barnor, Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/James_Barnor) Ghanaian photographer, Ever Young Studio, retouching with a pencil, colour processing in Ghana.
- [Bokeh, Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Bokeh) The quality of out-of-focus blur, made with a wide aperture.
- [A Selection of Haiku by Buson, Cerise Press](https://www.cerisepress.com/01/03/a-selection-of-haiku-by-buson/view-all) Translated by Edward McFadden. Bat and neighbour poem, and melon patch poem. Line breaks flattened.
- [Selected Haiku by Issa, Poetry Foundation](https://www.poetryfoundation.org/poems/50983/selected-haiku-by-issa) Versions by Robert Hass, The Essential Haiku, Ecco Press, 1994. Melting snow poem. Line breaks flattened.
- [Seeking Knowledge, Ashesi University](https://ashesi.edu.gh/proverbs/february-2025-seeking-knowledge-through-learning/) Akan proverb Nea Onnim No Sua A, Ohu. English rendering by Professor Kwesi Yankah, February 2025.
